Кьилин меню ахъаюн

Дагъустандин вилаят — вилик Урусатдин империяда ва Советрин Урусатда авай, Кеферпатан Къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек.

Урусатдин империядин пайдах Вилаят
Дагъустандин вилаят
урусДагестанская область
Герб
Герб
Уьлкве
Урусатдин империя
Юкь
Бине кьунва
1860 йисуз
Терг хьана
1921 йисуз
Майдан
29 350 км²
Агьалияр
571 154 кас (1897)
Дагъустандин вилаят
Дагъустандин вилаят

Кьилин шегьер — Темир-Хан-Шура я (гилан Буйнакск шегьер).

Къене авайбур

ГеографияДуьзар хъувун

Вилаят Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин кефердинни-рагъэкъечIдай патан хушарал, гилан Сувун Дагъустанда, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала.

Чилерин чIехи пай сувари кьунва, анжах гьуьлуьн кьерелайтIуз уьленар, къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экIя хьанва. Сувун Дагъустанда кьве чIехи вацIун системаяр ава, ибур: Самур ва Сулак вацIар я.

КлиматДуьзар хъувун

Сувун Дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я. Дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз, сувара серин алатзава. Каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я, инагар къацу гегьенш тамарив ва ацIана набататривни векьин чкайрив девлетлу я.

ТарихДуьзар хъувун

1846 йисуз арадал гъанвай Дербентдин губерния 1860 йисан 30 майдиз Дагъустан вилаятдиз элкъуьрнай. 1866 йисал кьван вилаятдин сифтегьан кьилин шегьер Дербент тир, гуьгъуьнлай Темир-Хан-Шура хьанай.

Вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай.

Къенепатан паюнар ва идараДуьзар хъувун

1860 йисуз вилаят гуьгъуьнин администрациядин текрикай ибарат тир:

1861 йисуз Анди округ арадал гъанай. 1863 йисуз Дербентдин градоначальство терг авунай. 1864 йисуз Авар ханвиликай Авар округ авунай. Кьве салайни Куьредин ханвал Куьредин округдиз дегишарнай. 1867 йисуз Мехтули ханвал, Присулак наибвал ва Тарки шамхалвал терг авуна абурун чилерал Темир-Хан-Шурадин округ тешкилнай.

ГьакI, XX виш йисуз Дагъустандин вилаят 9 округрикай (округар наибвилериз пай жезвай), 532 волостьрикай, 3 шегьердикай ва тахминан 1 214 хуьрерикай ибарат тир.

Вилаятдик агъадихъ галай округар квай:

Округ Округдин юкь Майдан,
верс²
Агьалияр [1]
(1897), кас
1 Авар Хунзах х. (1 587 кас) 1 323,9 37 639
2 Анди Ботлих х. (1 225 кас) 3 152,6 49 628
3 Гуниб Гуниб х. (685 кас) 3 873,1 55 899
4 Дарги Леваши х. (1 343 кас) 1 451,7 80 943
5 Къазикъумух Къумух х. (621 кас) 1 977,6 45 363
6 Къайтагъ-Табасарандин Маджалис х. (1 327 кас) 2 924,8 91 021
7 Куьредин Кьасумхуьр х. (1 013 кас) 2 603,9 77 680
8 Самур Ахцегь х. (3 190 кас) 3 274,1 35 633
9 Темир-Хан-Шурадин Темир-Хан-Шура ш. (9 214 кас) 5 550,7 97 348

Къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз 1921 йисал кьван давам хьанай.

Вилаятдин регьберарДуьзар хъувун

Вилаятдин начальникДуьзар хъувун

ТIвар Титул, чин, тIвар Къуллугъдин йисар
Меликов Леван Иванович князь, генерал-лейтенант
1860—1880

Дяведин губернаторарДуьзар хъувун

ТIвар Титул, чин, тIвар Къуллугъдин йисар
Чавчавадзе Николай Зурабович князь, генерал-лейтенант (1880 йисал кьван вилаятдин начальник тир)
1880 — 1896
Барятинский Александр Анатольевич князь, генерал-лейтенант
1896 — 1901
Тиханов Евграф Филиппович генерал-лейтенант
1901 — 1907
Альфтан Владимир Алексеевич генерал-майор
1907 — 1908
Вольский Сигизмунд Викторович генерал-майор (генерал-лейтенант)
1908 — 1915
Дадешкелиани Георгий Тенгизович генерал-майор
1915 — 1916
Ермолов Владимир Викторович генерал-лейтенант
1916 — 1917

АгьалиярДуьзар хъувун

1886 йисан Урусатдин империядин агьалияр сиягьриз къачунин малуматрив кьурвал, вилаятда 588 738 касди уьмуьр ийизвай [2].

1886 йисан малуматрив кьурвал, округриз килигна вилаятда авай миллетар [2]:

Миллетар аварар ¹ даргияр ² лезгияр къумук. яхулар табасар. цIапар татар ³ рутулар фарсар агъулар урусар цIахурар нугъаяр чеченар
Вири вилаятда 159 160
(27 %)
123 756
(21 %)
99 246
(17 %)
60 836
(10,3 %)
48 316
(8,2 %)
27 667
(4,7 %)
13 697
(2,3 %)
12 819
(2,2 %)
11 985
(2 %)
9 024
(1,5 %)
6 830
(1,2 %)
5.421
(0,9 %)
5 165
(1 %)
2 556
(0,4 %)
910
(0,2 %)
Темир-Хан-Шура ш. ... ... ... ... ... ... 68
(2,6 %)
911
(35,3 %)
... ... ... 1 426
(55,3 %)
... ... ...
Дербент ш. ... ... ... ... ... ... 1 169
(7,7 %)
2 568
(16,8 %)
... 8 994
(58,9 %)
... 1 561
(10,2 %)
... ... ...
Петровск ш. ... ... ... ... ... ... 40
(1,8 %)
172
(7,5 %)
... 30
(1,3 %)
... 1 932
(84,6 %)
... ... ...
Чир-Юрт слобода ... ... ... ... ... ... 20
(5,1 %)
29
(7,4 %)
... ... ... 295
(75,6 %)
... ... ...
Ишкарты слобода 58
(72,5 %)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
(16,3 %)
... ... ...
Авар округ 34 151
(100 %)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Анди округ 46 472
(98,5 %)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 726
(1,5 %)
Гуниб округ 58 171
(98,8 %)
727
(1,2 %)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Дарги округ 3 063
(3,8 %)
74 153
(92,4 %)
... ... 3 063
(3,8 %)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Къазикъумух округ 3 342
(6,5 %)
3 643
(7,1 %)
... ... 43 773
(85,1 %)
... ... ... ... ... 695
(1,4 %)
... ... ... ...
Къ.Табасарандин округ ... 34 872
(45,5 %)
... 11 767
(15,4 %)
... 13 270
(17,3 %)
10 990
(14,3 %)
5 534
(7,2 %)
... ... ... 194
(0,3 %)
... ... ...
Куьредин округ ... ... 55 233
(69,2 %)
... ... 14 397
(18 %)
1 402
(1,8 %)
2 629
(3,3 %)
... ... 6 135
(7,7 %)
... ... ... ...
Самур округ 592
(1 %)
... 44 013
(70 %)
... 1 480
(2,3 %)
... ... ... 11 985
(19 %)
... ... ... 5 165
(8,2 %)
... ...
Т.Хан-Шурадин округ 13 311
(17,4 %)
10 361
(13,5 %)
... 49 069
(64,2 %)
... ... 8
(0,1 %)
976
(1,3 %)
... ... ... ... ... 2 556
(3,3 %)
184
(0,2 %)

Къейдер:
1. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди-цез халкьар (мес. андияр, каратаяр, гунзибар ва мсб.) аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай.
2. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар (мес. кубачияр, къайтагъар ва мсб.) умуми дарги тIварцIелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай.
3. Ина татарни сувун чувудар санал къалурнава.

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун