Кьилин меню ахъаюн
Къайтагъар
Хайдакъан
Вири санлай кьадар

25 000-лай пара

Гегьенш хьанвай ареал
Дагъустандин пайдах Дагъустан
       Къайтагъ район
ЧIал
Къайтагъ чIал
Дин
Ислам, суни - мусурманар
Акатзава
дарги халкьар
Мукьва халкьар
даргияр
Ареалдин карта


Къайтагъар (даргхайдакъан) — Дагъустандин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин дарги халкьарин хзандик акатзава. Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я. 2010 йисан малуматриз килигна абурун тахминан кьадар 25 агъзур кас я.

Къайтагърин чIехи пай чпин хайи макан тир Къайтагъ районда уьмуьр тухузва, тек са Янгикент хуьрелай гъейри. Идалайни гъейри, абурун са пай арандиз ва Магьачкъала, Избербаш шегьерриз куьч хьанвай. 1944 йисуз СССР-дин гьукуматди чеченарни ингушар чпин чилерилай Азиядиз дугур авурдалай кьулухъ абурун чкадал Чечнядиз къайтагърин са пай куьчарнай. Са кьадар геж абур элкъвена Дагъустандиз хтанай.

Къайтагъар, дарги чIаларин группадик акатзавай къайтагъ чIалалди рахазва. ТIимил пайдиз литературадин дарги чIалан чирвилер ава.

Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.

ТарихДуьзар хъувун

XIV виш йисуз къайтагъриз Дагъустанда чпин Къайтагъ уцмийвал лугьудай пачагьвал авай. И пачагьвал Дагъустандин тарихда виридалайни нуфус авай пачагьвилерикай сад тир. Адан таъсир къунши гьукуматрални гегьенш жезвай. Адан кьил — уцми тир. Уцми гаф дарги чIалара стха мана гузвай уци гафуникай арадал атанвайди я. Адетдалди гьа уцмийвал кьве чкадиз пай жезвай, уьзденар тир Вини Къайтагъдин Уцми-Дарго пад ва абуруз къуллугъ ийизвай лукIар тир Башлыкент, Янгикент хуьрерин ва Терекеме магьалдин эгьлияр авай пад.

XVI вишсан эхирда Къайтагъдин уцми тир Агьмед-Хана вичин миллетдиз къуллугъ ийидай лукIар яз Ширвандай Дагъустандиз азербайжанар (терекемеяр) куьчарнай ва гилан Дербент райондин кефер патан чилерал Терекеме магьал тешкилнай. Дяведин, политикадин ва гьукумдин къуват Вини Къайтагъдин ва пачагьвилик акатзавай даргийрин азад жемиятрин ихтиярдик квай, ибур Уцми-Дарго, Акуша-Дарго, Каба-Дарго, Буркун Дарго, Муйра, Гьапш, Сирхя, Сюрги ва муькуь хуьруьн жемиятар тир. Вири хуьруьн жемиятрихъ галаз араяр хъсанарун паталди уцмийри чпин цIийиз хайи аялар а хуьруьн жемиятриз ракъурзавай ва ана авай дишегьлийри аялриз хурудай нек гузвай. И рекьелди Вини Къайтагъни Даргодин жемиятар саки миресар хьиз мукьва жезвай. Къайтагъдин уцмийвилин кьилин шегьер сифте Къала-Корейш, са кIус геж Уркарах ва Маджалис тир, пачагьдин кIвалер Башлы хуьре авай.

1860-й йисара Къайтагъ пачагьвал Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасарандин округдик акатнай. 1926 йисуз къайтагърин кьадар 14,4 агъзур кас тир. 1939 йисуз абур умуми «дарги» этносдик кутунай ва сиягьра даргияр хьиз къед ийизвай.

Милли адетарДуьзар хъувун

Адетринни культурадин жигьетдай къайтагъар муькуь Дагъустандин халкьариз мукьва я. Абурун кьилин машгъулатар лежбервал ва пек расун тир. Пекин гъалар абуру сарикай, канабдикай, памбагдикай ва пекиникай хразвай. Кьуьгъвер авурла куьтендикай менфят къачузвай. Халкьдин гъилин кеспияр кIарасрал (мес. мебель, кIвалин элементар) ва къванерал (мес. сурун къванер) нехишар атIун, суьретар ва нехишар галай парчаяр, парталар, месин чинар цун тир.

Савдавал асул гьисабдалди Дербент шегьерда ийидай, мал-хеб, емишар, кIарасдикай расай кIвалин затIар ва муькуь куьлуь-шуьлуьяр маса гудай. Хъуьтуьн береда Вини Къайтагъдин итимрин чIехи пай кеспи ийиз Дербент райондиз фидай. Сувун хуьрерин эгьлийрин кьилин кеспияр малдарвал ва лежбервал, сувун ценерив гвай хуьрера — лежбервал, багъбанвал ва ципицIар цун тир. Сувун кIамара цазвай асул магьсулар гьажикIа, пахла, мух, канаб, куш, къуьл. Кьакьан сувара асул гьисабдалди мух, газар, картуш, сил цадай. Ина гъуьрчехъанвални вилик фенай.

Алай аямда лежбервал, малдарвал, ципицIбанвал, багъбанвал къайтагърин кьилин кеспияр яз амукьзава, идалайни гъейри итимрин арада кеспи ийиз Урусатдин шегьерриз хьфин гегьеншдиз чкIанва.

ЛитератураДуьзар хъувун

  • Алимова Б. М. Кайтагцы // Народы России. М., 1994. Сс. 176—178.
  • Алимова Б. М. Кайтаги. XIX — нач. XX вв. Махачкала, 1998.
  • Алимова Б. М. Кайтаги // Народы Дагестана. М., 2002.
  • Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Сергеева Г. А. Кайтагцы // Большая российская энциклопедия, том 12. ― М.: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2008. Сс. 468—469.

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун