Кьилин меню ахъаюн

Буйнакск (урусБуйнакск, къумТемир-хан-шура) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер, Буйнакск райондин администрациядин юкь.

Урусатдин пайдах Шегьер
Буйнакск
къумТемир-хан-шура
Герб
Герб
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Район
Шегьердин кьил
Гамзатов Гусейн Абдулаевич
Бине кьунва
Виликан тӀварар
1922 йисалди — Темир-Хан-Шура
Статус
шегьердин статус
1866 йисуз къачуна
Майдан
20,95 км²
Юкьван кьакьанвал
490 м
Агьалияр
↓ 61 165 кас (2010)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87237
Почтайрин индексар
368220
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 405
Официал сайт
Буйнакск (Дагъустан)
Буйнакск
Буйнакск (Буйнакск район)
Буйнакск

Агьалияр — 61,2 кас (2010 йис).

Къене авайбур

ГеографияДуьзар хъувун

Шегьер Дагъустандин юкьван пата, суван Шура-озень вацIал чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер Магьачкъаладилай 41 км яргъал ала.

ТарихДуьзар хъувун

 
XX виш йисуз Темир-Хан Шура шегьер.

Къеледин бине кутунДуьзар хъувун

Улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисадиз килигна, шегьердин бине Тамерланан (Темир-Хан) тIварцихъ галкIанва. 1396 йисуз Тамерланан кьушунри, чкадин сувавийри Теми́р-Хан-Шура́ тIвар ганвай вирин мукьув, чпиз лагерь туькIуьрна амукьнавай. (Ша́ра́ — дарги чIалал «вир», яни, вири санлай — «Тамерланан вир»; 1854 йисуз вир кьурурнавай). Абур акъвазванай чкадал са тIимил вахтунилай хуьр арадал атанвай. Сифте а хуьр Тарки Шамхалвалдик акатзавай, ахпа Бамат князвалдин гъилик экечIнай. 1832 йисуз хуьруьн мукьвал, урусрин са тIварцIин къеледин бине кутунвай. 1834 йисуз къеле мадни гьяркьуь авунвай, ва анаг Кеферпатан Дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир. 1843 йисан 11 ноябрьдиз имам Шамила, 4 агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай, амма тамамдаказ къачуз тахьана, 15 декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал-майор Фрейтаган кьушунрин паталай кIаник акатнавай. 1847 йисуз къеле Каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай.

Темир-Хан Шура 1917 йисалдиДуьзар хъувун

1866 йисалай Темир-Хан-Шуради шегьердин статус къачунвай ва Дагъустан виляйтдин администрациядин юкь хьанвай. XIX виш йисан эхирда шегьердин агьалияр 9089 тир (абурук 2427 кьадардин гарнизон кваз): 4633 - православиядин христианар, 1950 - чувудар, 1241 - мусурманар (абурукай 455 шийияр, амайбур сунияр тир), 685 эрменияр, 433 католикар, 121 протестантар ва 26 цIуру адетхъанар. Шегьерда 634 кIвалер, 128 туьквенар ва гьамбарханаяр, клисадин мектебар, папарин гимназия, 2 чувудрин мектебар, азархана, амбулатория, дявевилин лазарет (кьушунрин азархана), типография ва улубхана. КапI-тIят ийидай чкайрикай: 4 клиса (2 православиядин, католиквилин ва эрменийрин), 2 мискIин, 2 синагога. 10 фабрикаяр ва заводар (абурук пиво, кирпичар, запун гьасилзавай ва мсб.).

XX виш йисДуьзар хъувун

1919 йисан ноябрдилай — 1920 йисан майдал кьван Темир-Хан-Шура шегьер, а чIавуз Кеферпатан Къавкъазда арадал атанвай цIийи Суван Республикадин гьукумат авай чка тир. Гуьгъуьнлай, 1920 йисан гатфаралди шегьер Урусатдин Кьиблепад Гьукуматдик квай. 1920 йисан 13 ноябрьдиз Темир-Хан-Шурада кьиле фейи Къавкъаздин халкьарин адетдилай къецяй тадиз кIватIалда Сталина Дагъустан автономиядин республика хьиз малумарнавай. 1922 йисуз шегьердин тIвар, Дагъустанда совет гьукум паталай женг чIугунвай У. Д. Буйнакскийдин гьуьрметдай Буйнакск-диз масакIа хъувунвай.

1970 йисан 17 майдиз хьайи чилин зурзунрикай Буйнакскдиз чIехи чукIурунар галукьнавай.

1999 йисан 4 сентябрьдиз, шегьерда, инсанри уьмуьр гьалзавай дараматар къиткьинунрин сериядиз кьил кутунвай, садлагьай теракт хьанвай.

АгьалиярДуьзар хъувун

Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:

Агьалийрин кьадар, кас
1897 1939 1959 1970 1989 2002 2009
9 200 22 100 33 000 37 900 56 800 61 400 61 200
Демография[2] 2001 2002
Агьалидин 1000 касдал къвезвай хайибурун кьадар 14 13.3
Агьалидин 1000 касдал къвезвай кьейибурун кьадар 7.5 6.5
Агьалидин 1000 касдал къвезвай пара хьунин кьадар 6.5 6.8

МиллетарДуьзар хъувун

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Буйнакск шегьедин 26 343 кас агьалийрикай:[1]

ИнфратуькIуьрунарДуьзар хъувун

ЭкономикаДуьзар хъувун

КеспиятДуьзар хъувун

Шегьерда кIвалахзавай фабрикаяр: мебелдин, кIвачин къапарин, трикотаждин ва парталар цвадай фабрика.

Заводар: агрегатрин, алатар туькIуьрзавай ва шинар расзавай, консервдин (мураба, компотар, межеяр гьасилзавай) заводар.

ЧирвилерДуьзар хъувун

Юкьван чирвилер:

  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 1 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 2 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 3 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 4 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 5 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 6 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 7 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 8 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 9 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 10 мектеб
  • Буйнакскдин юкьван чирвилер гудай муниципалитетдин № 11 мектеб

КьетIен юкьван чирвилер:

Вини дережадин чирвилер:

ТIвар - ван авай ксарДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

  1. 1,0 1,1 Этносостав населения Дагестана. 2002
  2. Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации: статистический сборник.. Госкомстат России. — М:, 2003

ЭлячӀунарДуьзар хъувун