Кьилин меню ахъаюн
КъирицIар
Хърыцӏаь
КъирицIар
КъирицIар
Вири санлай кьадар

10 агъзур кьван (2002 йис)

Гегьенш хьанвай ареал
Азербайжандин пайдах Азербайжан 4400 кас (2009 йис) [1][2]
       Хъачмаз район 3540 кас (2009 йис) [2]
       Къуба район 778 кас (2009 йис) [2]
       Сумгаит 14 кас (2009 йис) [2]
ЧIал
КъирицI чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
алпанар
Расадин жуьре
Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
Акатзава
лезги халкьар
Мукьва халкьар
агъулар, арчияр, будугъар, лезгияр, рутулар, табасаранар, удияр, цIахурар, хинелугъар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
11 ранг


КъирицIар (къир. Хърыцӏаь) — Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин кеферпатан районра уьмуьр тухузвай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.

Эхиримжи вахтара гьапут, элик, ергуьж ва жек халкьар къирицIрин субэтносар тирди гьисабзава. XIX виш йисалди ибур кьилдин миллетар хьиз физвай. И кар патахъай дуьз малуматар авач, анжах гиманар я. Этнолог алимри къирицIар, къунши будугъни хинелугъвийрихъ галаз Шагьдагъдин халкьарин группадик кутунва. Алимрин фикирдалди, къирицIрин дегь хайи макан КъирицI хуьр я, вичин вахтунда гилан жекрин, гьапутрин, эликрин ва ергуьжрин несилар и хуьруьвай къакъатна кьилдин хуьрер кутунай.

КъирицIрин кьилин машгъулатар малдарвал, лежбервал ва саларбанвал я. Халкьдин арада гамар, сумагар, мясерар хрунин, тумаж расунин ва адакай тумаждин затIар авунин кеспияр вилик фенва.

Диндал гьальайла къирицIар суни-мусурманар я. Абурун адетра ислам диндилай вилик девирдиз талукь (мажусивилин) гелер кума. Месела пIир-тарара пинеяр кутIунин, пак-къванериз булахриз дуъаяр кIелун ва икI маса.

Чеб авай чилерДуьзар хъувун

КъирицI миллетрин хайи макан Шагь дагъдин ценерал алай Къуба райондинКъирицI, Элик, Гьапут ва Жек хуьрер я. И сувун хуьрерай абур Хъачмаз ва муькуь аран районриз эвичIна пара кьадарда цIийи хуьрер кутунвай. Алай чIавуз къирицI миллетрин хуьрер Къуба, Хъачмаз, КцIар, Исмаиллы районра ава.

КъирицIрин аран районриз куьч хьунин процесс Октябрьдин революциядилай вилик вахтара гатIумнай. Идан нетижада хайи хуьрерай къакъатнавай къирицIри чпин милли кьетIенвал, чIал, адетар квадарна азербайжанариз элкъвенай. Гила къирицI миллет саки терг хьанвай миллетрин сиягьдик акатнава. Идан себебар мектебра вири тарсар азербайжан чIалал тухун я, гьатта «дидед чIал» тарсуна аялриз азербайжан чIал чирзава. КъирицIрин арада хайи чIал анжах кьуьзуь несилриз чизва, жегьилар асул гьисабдалди азербайжан чIалал авсиятда ава.

КъирицIви Шихбаладин «Азербайжан халкьдихъ галаз стхавилин хзанда» эсерда кирамди Хъачмаз районда къирицIри кутунвай хуьрерин тIварар ганва.

  1. Гьажикъазма
  2. Гьажиагьмедуба
  3. Агьмедуба
  4. Гьажикъурбан уба
  5. Манчаруба
  6. Шерифуба
  7. Узунуба
  8. Мечитуба
  9. Ятагуба
  10. Тикануба
  11. Нагъиуба
  12. Гьажиабдурегьим уба
  13. Сибируба
  14. Палчухуба
  15. Чинартала
  16. Муллауба
  17. Агъаширинуба
  18. ПIиркъулууба
  19. Гьажимугьаммадуба
  20. Агъавердиуба
  21. Идрисуба
  22. Ферзелиуба
  23. Нежефуба
  24. Шумагь
  25. Дигагьуба.

ТарихДуьзар хъувун

КъирицIрикай ва гьакIни вири Шагь Дагъдин халкьарикай сифте малуматар асулдай немец тир урус офицер И. Гербера ганвай. Ада 1722–1723 йисуз хьайи Урусринни–фарсарин ягъунра иштиракнай. А чIавуз къирицIрин чилер Шемахадин ханвилин гъилик квай, XVIII виш йисан юкьвара Къубадин ханвилик акатнай, 1806 йисузни чилер Урусатдин империядин гьукумдик акатнай.

1860 — 1880 йисара сувун агьалидин гзаф хьунин ва малар хуьдай чкаяр кьери хьунин себебдалди сувун эгьлияр аранда ава Муьшкуьр магьалдиз (гилан Хъачмаз район) куьч жез эгечIнай. Кьакьан суварилай зегьем ва нагьакьан гьава авай Муьшкуьр магьалда абуру чилер расна ругъунар цуналди чпин кьил хуьзвай. 1880-й йисара Муьшкуьр гзаф агьалияр авай ва мублагъ чкадиз элкъвенай. Виликди чубанрин цурар ва кумаяр авай чкайра цIийи хуьрер ва салар арадал атанай. 58 къирицI хуьрерикай 35 хуьр КъирицI хуьряй атанвайбуру, 23 хуьрни Жек хуьряй куьч хьана атанвайбуру кутунай. КъирицI, Жек ва Элик хуьрерай инсанрин хъфинин нетижада 1880-й йисара и хуьрера вирини-вири 1037 кас амай уьмуьр гьализ, амма Муьшкуьр магьалда къирицI жемиятдин кьадар 5100-ев агакьнай.

1880-й йисара куьч хьанвайбурун несилар къе Хъачмаз райондин са шумуд хуьрера уьмуьр тухузва ва азербайжанариз элкъвена.

XIX виш йисан эхир кьилера къирицIрин кьадар 8500 агакьнай.

1926 йисан Вирисоветрин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа 2600 къирицIар авайди малум хьанай. 1959 йисуз къирицIар хьиз 274 кас къейд авунай. Гьа чIавалай къирицIар сиягьдиз къачурла кьилдин миллет хьиз ваъ, умуми «Сувун халкьарин» кьадардик кутунай.

2009 йисуз Азербайжанда кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал уьлкведа 4400 къирицIар къейд авунай.

ЧIалДуьзар хъувун

Асул макъала: КъирицI чIал

КъирицI чIал нах-дагъустандин чIаларин группадин лезги чIаларин хзандик акатзава. Эдебиятда къирицI чIалаз «жек чIални» лугьуда. ЧIала кьуд нугъат ава, ергуьж, жек, гьапут ва элик. Амма бязи алимри ибур кьилдин чIалар тирди лугьузва.

Хайи чIалалай гъейри къирицIриз азербайжан чIални чида. Виш йисарин къене азербайжан чIалан къати таъсирдик галай къирицI чIал лексикадин жигьетдай пара кесиб хьанва, чIалаз зурба кьадарда азербайжан, фарс ва араб гафар акатнава.

КъирицI чIал анжах вини сувун КъирицI, Элик, Жек, Гьапут, Ергуьж, КъирицI-Дегьне ва са кьадар Исмаиллы районда авай ергуьжриз чида. Хъачмаз районда авай къирицIрин рикIелай хайи чIал алатнавайди я. КъирицI чIалан жизви чирвилер лап кьуьзуь несилриз ава. Тарсар азербайжан чIалал тухузва. КъирицI хуьрерикай лагьайтIа, Хъачмаз районда авай хуьрерикай михьи къирицI са хуьрни амач, вири акахьай миллетар авай хуьрер я.

Халкьдин адетарни уьмуьрДуьзар хъувун

А. Мустафаева къейд авурвал, къирицIрин уьмуьр тухунин тегьер ва адетар муькуь сувун халкьаринбурувай яргъаз къакъатнач. Абуру патриархатдинни-жемиятдин къанунралди уьмуьр тухузва, и къайдайриз гзаф вахтара чеб авай гьукуматдини таъсирзава (Ширваншагьрин, Къубадин ханвилер). Яргъал вахтара къирицIрин арада анжах чпин хуьруьн ва гьатта мукьвабурун арада никягьар кутунин адет къуватдик квай. Муькуь сувун халкьаризни авай хьиз, къирицIризни ивидин кьисас, мугьманпересвал хас тир.

Абурун кьилин машгъулат – малдарвал тир. Хъуьтуьн береда мал-лапагар аранда авай чими районриз гьалзавай. Гьа аранда авай гатун чIурара гуьгъуьнлай цIийи къирицI хуьрер арадал атанай.

Вилик девирда хуьруьн-жемиятдин уьмуьрда ва идара авунир карда кьилин роль хуьруьн агъсакьалри къугъвазвай. Куьгьнедилай амукьай адетри къирицIрин цIийи хуьрерани гел тунай, месела хуьруьн мягьлеяр сихилралди пай жезвай ва гьар мягьледиз вич гьи сихилдиз талукь ятIа гьа сихилдин тIвар гузвай (месела Бинетбурун мягьле ва икI маса). Хуьруьн бине сифте яз ни кутунватIа хуьруьз гьа касдин тIвар гузвай (месела Гьажикъурбан-Уба, азербайжан чIалалди «уба» хуьр лагьай чIал я)

Совет береда идара авунин цIуру адетар терг хьанай, гьукуматди гьар хуьруьн-советдиз кьилер тайинарзавай. Инсанрин майишатар сад авунивди колхозар туькIуьрзавай ва къирицIар маса лезги халкьарни хьиз республика абад авунин умуми кардик экечIнай.

Вини КъирицI хуьр гьуьлуьн дережадилай 2000 метр кьакьандал ала. Хуьруьн кIвалер сад садан винелай гурар хьиз хкаж жезва. Куьчеяр гуьтIуь я. Вини хуьрерилай тафаватлу яз, аранда авай къирицI хуьрер гегьенш ва планировкадалди кутунвади я.

КъирицIрин адетдин кIвалерни чкадикай аслу яз тафаватлу я. Вини хуьрера кIвалер вацIун къванерикайни кьарадикай эцигзавайди я, аран хуьрера авай кIвалер накьвадин кирпичрикай эцигай са ва я кьве гьавадин гьегьенш кIвалер я.

КъирицIрин милли алукIунрикай рахайтIа чеб авай чкаярни фикирда кьуна кIанда. Вини хуьрерин кьуьзуь эгьлийри чпин миллетдиз хас тир стиль жизви кьванни хвена. КъирицIрир милли алукIунар муькуь сувун халкьарин алукIунрилай пара къакъатнавач. Итимрин парталар: кавал, кIурт, валчагъ, вахчаг, бармак, шаламар ва икI маса. Дишегьлидин кьилел пIипI мажбури тир. Аранда авай къирицIар тамамдаказ ассимиляция хьанва лугьуз кьажарриз элкъвена ва абурун адетарни чIал кьунва.

ТIвар-ван авай къирицIарДуьзар хъувун

  • КъирицIви Ибрагьим — тIвар акъатнай алим. Адак шейгь статус галай. Гьа чIавуз и статус анжах зурба ксарал тазвай.
  • Сулейман бег — тек сад тир къирицIви бег. Ам ирсинин бег тушир, бегдин везифа адаз 25 йис урусрин кьушунра къуллугъ авунин паталай ганвайди я.
  • Хидиров Вели Сарханан хва (1936 – 2010) — Хъачмаз райондин Палчухуба хуьре дидедиз хьайи тIвар-ван авай Къавкъаздин чIалар чирзавай алим. Ада къирицI чIалакай диссертация хвенай. КъирицI ва муькуь лезги чIаларин грамматикадикай гзаф ктабар ва макъалаяр акъуднай. "Глагол в крызском языке" ктабдин кирам я.
  • Шагьмурад Рашидов Велимурадан хва — чIаланни-литературадин муаллим. «КъирицI хуьр ва къирицIар» ктабдин кирам.
  • Рамазан Мединов Абдуллагьан хва — вини дережадин духтур.
  • Шихбала Суьлейманов Шерифан хва (КъирицIви Шихбала) (1936 — 2014) — Хъачмаз райондин Гьажиабдуррагьимуба хуьре хьайи кас. Хайи макандал рикI алай ва халкьдин паталай рикI кайи Шихбалади яргъал йисара хайи хуьруьн мектебда директровиле кIвалахна. Пара кьадарда кхьенвай макъалайрин чIехи пай КъирицI хуьруькай ва миллетдикай тир.

ЛитератураДуьзар хъувун

  • БСЭ, издание 2_е, том 23, стр 535.
  • Народы Кавказа, т. 2, М., 1962.
  • Шагьмурад КъирицIви (Рашидов) «Крыз ве Крызлылар» Баку — 1996 (Азернешр)
  • Шихбала КъирицIви (Сулейманов) «Крыз ве Крыз дили» Баку — 2002
  • Зейдлиц Н. К. «Списки населённых мест Российской империи по Кавказскому краю»
  • Талибов Б. Б. «Языки Российской федерации и соседних государств. Том. II. Крызский язык.»
  • Саадиев Ш. М. Крызский язык // Языки народов СССР. Т.IV, М., 1967, с.627.
  • Хидиров В. С. Глагол в крызском языке. Баку, 2007. 368 с.

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун