Кьилин меню ахъаюн
Арчияр
Аршишттиб
Вири санлай кьадар

5000-лай пара

Гегьенш хьанвай ареал
Урусатдин пайдах Урусат 5000-лай пара кас
       Дагъустандин пайдах Дагъустан
             Чарода район
ЧIал
Арчи чIал
Дин
Ислам, суни мусурманар
Арадал атун
алпанар
Расадин жуьре
Акатзава
лезги халкьар
Мукьва халкьар
агъулар, будугъар, къирицIар, лезгияр, рутулар, табасаранар, удияр, цIахурар, хинелугъар
Ареалдин карта
Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg
7 ранг


Арчияр (чпин чIалал — аршишттиб[1], аваррочисел, яхарчи) — Дагъустандин Чарода районда уьмуьр тухузвай, Къавкъаздин бинедин суван гъвечIи халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.

Дегь Алпандин халкьарикай сад я. Милли ва чIалан жигьетдай арчияр виридалайни пара лезги халкьариз мукьва я, амма тарихдин къене лезги халкьарилай къакъатна аваррин юкьва хьана ассимиляция хьанва виляй абуру чпи чеб аварар хьиз кьатIузва ва аварринри яхулрин адетарни культура кьабулнава. Алай аямдани гуькуматдин официал документра арчияр авар халкьдин этник группа хьиз физва.

Диндал гьалтайла сунимусурманар я.

ТарихДуьзар хъувун

Арчияр дегь Алпандин тайифайрин несилар я [2]. Садлагьай сеферда арчи халкьдин тIвар Ширванви Мугьаммед Рафидин XIII виш йисан эхирриз талукь тир тарихдин хроникада кьунвай. Арчи халкь аваррин Дусрах (ва я Риссиб) жемиятдик акатзавай ва вахт-вахтунлай къазикумух ханриз харжияр вугузвай.

Гегьенш хьанвай ареални кьадарДуьзар хъувун

Брокгаузан ва Ефронан энциклопедиядин гафарганда авай малуматрикай аквазва хьи, 1886 йисуз Къазикъумух округда 802 арчи яшамиш жезвай [3]. 1926 йисан СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, СССР-да 863 арчи яшамиш жезвай. Гуьгъуьнин йисарин сиягьра арчийри чеб кьилдин халкь хьиз къалур тавуна аваррин кьадардик кутунай. 1959 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрикай чир хьанай хьи, арчийри чеб аварар хьиз къед авуртIани абуру чпин хайи чIал ва са кьадар милли кьетIенвал хвенай.

2002 йисан малуматриз килигна, агьалияр сиягьдиз къачудай береда чеб арчи миллет хьиз къейд авунай 89 кас тир, амма абур аваррин этник группа хьиз аваррин умуми кьадардик кутунай [4].

2010 йисуз гьукуматдин документра арчийрин кьадар 12 кьван агъуз хьанай [5]. Амма им арчи миллетдин векилрин гьакъикъи кьадар туш.

Арчияр яшамиш жезвай хуьрер:

Чарода района: Арчиб, Алчинуб, Кубатль, Хилих, Кесериб, Хитаб, Калиб.

ЧIалДуьзар хъувун

Асул макъала: Арчи чIал
 
Арчи чIал гегьенш хьанвай хуьрер

Арчи чIал Кеферпатан Къавкъаздин чIаларин нах-дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадиз талукь я. Им са кьве-хуьре райхазвай, литература авачир чIал я. Арчийри хайи чIалалай гъейри авар ва яхул чIаларикайни менфят къачузва. Кхьинар кириллицадал ийизвади я. Империя чIавуз лезги чIаларин винел илимдин жагъурунар тухузвай Пётр Карлович Услара арчи чIалан арадал атуникай са кьиса гъанвай:

  Гъуцра халкьарни чIалар туькIуьрнай. ЧIалар халкьарин кьадардилай лап тIимил тир. Гъуцра са шумуд халкьдиз са умуми чIал гузвай, амма халкьарин вирида сад хьиз дуьньяда виридалайни четин са чIал кьабулначир. Гьа а четин чIал дуьньядин виридалайни бицIи халкьарикай садан кьисметдал атана: им арчи халкь ва арчи чIал я [6].  

Арчи чIалакай лап сифтегьан малуматар 1863 йисуз Пётр Услара Антон Шифнераз ракъурай «Яхул чIалан грамматика» улубдихъ гилигнавай алавада ганвай [7].

АдетарДуьзар хъувун

Е. М. Шиллинга кхьизвайвал:

  Арчийрин милли культуради, чкадин культурайрин акахьунин лап геж формадин шикил гузва. Къунши халкьарин, иллаки аваррин, культурайрихъ пара галкIанвайтIани ада тек са вичиз хас тир махсусвилер квадарнач, месела кьетIен чIал ва адетра, уьмуьр гьалунин тегьерда ва майишат тухунин карда кьетIен лишанар [7].  

Абурун асул крар — малдарвал ва лежбервал тир. Сун пекер ва гамар хрунин, кIарасдикай кIвалин затIар, алатар, къапар атIунин кеспиярни вилик фенвай. Арчийрин хуьрер суварал ала ва сад садаз гзаф мукьвал ала. КIвалер къванцин, кьулу къав ва кIама цурни маийшатдин комнатаяр галай са, кьве ва са шумуд гьавадинбур я. Совет береда гьавайрин кьадар ва майдан тIимил хьанвай ва кIвалин чиник галереяяр (яни яргъи айванар) галай кIвалер туькIуьрзавай.

Алай чIаван арчи хзанар гъвечIи, гзафни-гзаф кьве несилдинбур я, хзанда чIехибуруз гьуьрмет, сад-садаз куьмек гун ва мукьвабурухъ галаз хъсан араяр хуьнин адетар хуьзвайди я. Вилик мукьвабурухъ галаз некягьар виниз тир. Адетрин чIехи пай чIаваргандин ва майишатдин циклдихъ алакъалу я. Арчийриз мусурманвал кьабулунилай вилик девирдин диндилай амукьай адетарни ава, месела тарариз пинеяр кутIунун, къванерикай пIирер эцигун.

Адетдин алукIунарДуьзар хъувун

 
Милли алукIунар алай арчи руш, 1883 йис.

ТIвар-ван авай арчиярДуьзар хъувун

  • Казакилав — XVIII виш йисан астроном, духтур ва математик, араб чIалал улубрин ва касыдайрин кирам; Дагъустанда астрономиядин мектебдин бине кутур кас гьисабзавайди я [8].
  • Садикъов Махсуд (1998 — 2004) — урусатдин жемиятдинни диндин кардар, теологиядин ва халкьарин арадин арайрин Институтдин ректор, «Нур» жемиятдинни-политикадин гьерекатдин председатель [8].

ЛитератураДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

  1. Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — М: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 608.
  2. Кавказская Албания: реквием по мечте | Фонд "Лезгины"
  3. Казикумухский округ. Брокгауз-Ефрон. Архивация 18 март 2012.
  4. Перечень имен народов, выделявшихся при разработке материалов Всесоюзных/Всероссийских переписей 1926 - 2002 гг., и их численность. «Демоскоп». Архивация 17 февраль 2012.
  5. Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации. «Демоскоп». Архивация 31 май 2012.
  6. Алексеев М. Е., Самедов Д. С. Арчинский язык // Языки народов России. Красная книга. Энциклопедический словарь-справочник. — М: Academia, 2002. — С. 34. — ISBN 5-87444-149-2 ББК 81.2.я2 УДК 802/809(=1.470)(031) К 782.
  7. 7,0 7,1 Микаилов К.Ш. Арчинский язык (Грамматический очерк с текстами и словарём). — Махачкала, 1967. — С. 8-9.
  8. 8,0 8,1 Магомедханов М. М. Арчинцы // Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: «Наука», 2002. — С. 287-288. — ISBN 5-02-008808-0.

ЭлячӀунарДуьзар хъувун