Кьилин меню ахъаюн

Кьиблепатан ЛезгистанСССР чкIайдилай кьулухъ тIебии тушир рекьералди туькIуьрнавай Азербайжан Республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин къуба патан лезгийри ва лезги халкьарин группадихъ акатзавай муькуь гъвечIи халкьари (будугъар, гьапутар, ергуьжар, жекар, къирицIар, рутулар, удинар, хинелугъар, цIахурар, эликар) уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер.

Кьибле Лезгистандин районарДуьзар хъувун

Кь. Лезгистанда авай лезги халкьарин хуьрерДуьзар хъувун

1886 йисан статистикадин малуматра къалурнавайвал, Елизаветполь губернияда 1521, Баку губернияда 1078 гьапут авай. Хиналугъ хуьре 2167, Будугъ хуьре 2625, КъирицI хуьре 2027, Гьапут хуьре 200, Жек хуьре 7403, Элик хуьре 178, Ниж хуьре ва адан патав гвай чкайра 5000 кас кьван агьалийир уьмуьр гьалзавай.[2]

XIX виш йисан 1930 - 1940 -й йисарилай гатIумна гьапутар, будугъар ва къирицIар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин, Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубадани, гьакIни и магьалра ва уездра цIийи хуьрер кутуна. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цIудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тIварар гьатнавай Азербайжандин гьапут, будугъ, къирицI, цIахур ва удин хуьрерин тIварар:

Будугърин хуьрерДуьзар хъувун

  • Будугъ
  • Къарадагъ Будугъ
  • Будугълу
  • Агъязи Будугъ (Азизуба)
  • Будугълу Велиуба
  • Къырхларуба
  • Рамазан хъишлах
  • Кьасумтала хъишлах
  • Къаракъыз
  • Къаракъыз хъишлах
  • Гуьне Будугъ (Къарабулах)
  • Далыкъая

Гьапутрин хуьрерДуьзар хъувун

  • Гьапут
  • Дагъ Гьапут
  • Диршалы Гьапут
  • Ибрагьим Гьапут
  • Къарадагъ Гьапут
  • Гьапут Меликли
  • Гьапут Имамлы
  • Гьапут Куьрд
  • Гьапут Муллаисакъ
  • Гьапут Гьажигьатемли
  • Ших Гьапут
  • ЧIехи Гьапут
  • ГъвечIи Гьапут
  • Вини Гьапут

Ергуьжрин хуьрДуьзар хъувун

Жекрин хуьрДуьзар хъувун

XIX виш йисан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар Къубадилай гъейри Нуха, Эреш ва Гуьйчай уездрани гьапутрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавайди къалурнава. И уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар 3027 кас, Къуба уездда 4899 кас тирди къейд авунва.[3]

КъирицIрин хуьрерДуьзар хъувун

  • КъирицI (Дагъ КъирицI)
  • КъирицI Дегьне
  • Хаспулатуба
  • Якъубуба
  • Муьзефферуба
  • Агьмедуба
  • Ферзалиуба
  • Гьатемуба
  • Регьимуба
  • Давудуба
  • Исбатуба
  • Палчухуба
  • Нагъиуба
  • Узунуба
  • Шерифуба
  • Манжируба
  • Чухуруба
  • Гьажиисауба
  • Сабируба
  • Гьажиагьмедуба
  • Менжеруба
  • Машиуба
  • Агъауба
  • Аслануба
  • Тиканлыуба
  • Ханлухуба

Удинрин хуьрерДуьзар хъувун

Алпандин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар XIX виш йисуз Нуха уезддин са шумуд хуьре яшамиш жезвай.

Французрин тIвар-ван авай къелемэгьли Александр Дюмади малумат гайивал, XIX виш йисан эхирра удинар анжах кьве хуьре уьмуьр гьалзавай ва абурун кьадар 3 агъзур кас тир. Алай чIавуз удинар Кьвепеле райондин Ниж хуьре ва Огъуз райондин (виликан Варташен) юкь тир Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. 1992 йисуз Кьвепеле районда 5241 удин авай. Абурукай 4465 кас Ниж хуьруьн агьалияр тир. Огъузда удинрин кьадар 70 кас тир.[4]

  • Ниж
  • Огъуз
  • Варданлы
  • Мирзебейли
  • Султан нуха
  • Кирзан
  • Джоурлу
  • Малых
  • Еникент

Хинелугърин хуьрДуьзар хъувун

ЦIахуррин хуьрерДуьзар хъувун

1886 йисан статистикадин малуматда Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цIахуррин кьадар 2 агъзур кас, 1897 йисан малуматда 7,4 агъзур кас тирди къалурнава. А чIаван чешмейра са бязи лезги хуьрер цIахур хуьрер хьиз къалурнава. Месела, 1897 йисал къведалди анжах лезгийрин уьмуьр гьалнавай Тала, Вини Тала, Агъа Малах, Вини Малах, Кас халис лезги хуьрер я. Эхиримжидан тIвар чешмейра "Гас", "Къасс" хьизни къалурнава. Алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайтIа, Азербайжанда 15 агъзурдав агакьна цIахурар ава. 1989 йисан малуматра и число 13,3 агъзур кас я. АкI акъатзава хьи, 1897 - 1989 йисара, яни 92 йисан къене цIахуррин кьадар анжах 5,9 агъзур кас гзаф хьанва. Им гьакъикъатдив кьадай кьадар туш ва цIахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур виниз я. Чешмейра гьатнавай малуматар анализ авуртIа, и кар мадни хъсандиз кьатIуниз жеда.[5]

  • Къум
  • Жыных
  • Мухах (вини пад)
  • Тала
  • Амбарчай
  • Эмиржанлы
  • Вини Тала
  • Дул усу ба
  • Агъчай
  • Агъа Малах
  • Вини Малах
  • Сускент
  • Эзгилли
  • Чинарлы
  • Илису
  • Къасс
  • Къаракчай
  • Жимжимах
  • Мамрух
  • Къалал
  • Гуьзпарах
  • Сабунчу
  • Сарыбаш
  • Сувагил
  • Мешлеш

Эликрин хуьрДуьзар хъувун

Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз гьапутар, будугъар, къирицIар, цIахурар уьмуьр гьалнавай хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкIана арадай акъатнава ва абурун тIварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тIварар масакIа хьанва. Гьапутрин винидихъ тIварар кьур 14 хуьруькай анжах 5 ама. Къубада Гьапут, Хачмаза Ших Гьапут, Исмаиллы районда Гьапутлу, Гьажигьатемли ва Муллаисакълы хуьрер.

Будугъринни гзаф хуьрер амач. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама. Къубада Будугъ хуьр, Хачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязы Будугъ хуьрер.

ЦIахуррин 21 хуьруькай алай вахтунда 19 ама. Къах районда абурун Къум, Лекит, Амбарчай, Эмиржан, Агъчай, Сускент, Чинарлы, Лекит Малах, Закъатала районда Мухах (вини пад), Сабунчу, Къасс, Али Бай-рамлы, Къалал, Гуьзпарах, Мамрух, Алескер, Агъдам Къалал, Жимжимах хуьрер ава. Идалай гъейри абур Къах райондин Илису, Сарыбаш, Зерне ва Закъатала райондин Мешлеш, ЦIийи Сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавай.

КъирицIрал гьалтайла П. В. Котляревскийди XIX виш йисан эхирра абурухъ 61 уба авайди къалурнава. Амма чешмейра и убайрин тIварар вири гьатнавач. КъирицI ва КъирицI Дегьне хуьрер, гьакIни 61 уба фикирда кьуртIа, XX виш йисал къведалди къирицIрихъ 63 хуьр хьун герек я. Амма алай вахтунда Къуба ва Хъачмаз районра абурун 30 кьван хуьрер ама.

Удинар XIX виш йисан эхирралди 9 хуьре уьмуьр гьалайтIа, гила абур анжах са Ниж хуьре ва Огъуз райондин юкьван Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. Абурун 3 хуьруьн тIвар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Амай хуьрера лагьайтIа, маса халкьари, асул гьисабдалди азербайжанари уьмуьр гьалзава.

Хиналугъар, жекар ва эликар чпин Хиналугъ, Жек, Элик тIварар алай хуьрера уьмуьр гьалзава. Делилрай аквазвайвал, XIX виш йисан эхирра винидихъ тIварар кьур халкьарихъ Азербайжанда санлай 122 хуьр авай. Алай чIавуз абурукай 61 хуьр ама. Лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал, гила хайи чIални гадарзава. Месела, будугъви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Вакъиф Пириева вичин 1994-йисуз Бакуда азербайжан чIалалди басмадай акъудай "Будугъ ва будугъвияр" улубда кхьизвайвал, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 15 агъзур будугъвидикай 12 агъзур касдиз вичин дидед чIал чизмач.

Алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз, и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва. Будугъар, къирицIар, хиналугъар, гьапутар, жекар, эликар, ергуьжар хьтин лезги халкьарал "Шагь дагъдин халкьар" тIвар илитIна, абур чавай къакъудиз кIанзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чIурзава. Лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари XIX виш йисуз талукь са бязи чешмейра а чIаван авторри будугърин ва къирицIрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганвайди хьиз лугьузва. Гьибур я а хуьрер? Бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тIварар гьа XIX виш йисан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни? Лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атIай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ, вири лезги халкьарин ойконимар чирна - жагъурна кIанзава.

БаянарДуьзар хъувун

  1. Лезги хуьрерин топономика/ Муьзеффер Меликмамедов/2005-2006-йисар
  2. Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г., Тифлис, 1893
  3. Сборник сведений о Кавказе, т. VII. Тифлис, 1880, ч. 24.
  4. Жавадов Къ.Ж., Гьуьсейнов РА. Удинар (азербайжан чIалалди). Баку, 1996. ч. 82.
  5. Закатальский округ. Свод статистических данных извлеченных из посемейных списков населения Кавказа. Тифлис, 1887; 2) О национальном составе населения Азербайджанской ССР (по данным Всесоюзной переписи населения 1989 г.) Баку, 1990

ЭлячӀунарДуьзар хъувун