Кьилин меню ахъаюн

Дукъузпара магьал, гьакIни Дукъузпарадин азад жемият — Кьиблепатан Дагъустанда XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат. Адан юкь — Чепер хуьр тир.

Дукъузпара азербайжан чIалан гаф я ва «кIуьд пай» мана гузва; доккуз — «кIуьд», пара — «пай/чIук». Им жемиятдик акатзавай кIуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я.

Дукъузпарадин азад жемиятдик кIуьд хуьрер квай: Чепер, КIурукIун, Ялцугъ, Лгар, Храх, Филискъар, Ухул, Чихъискар, Игъир. Мукьвал алай чIехи Мискискар хуьр и жемиятдик квачир ва садавайни аслу тушир, амма Дукъузпарадихъ галаз дуствилин алакъада авай. Гуьгъуьнлай адак Чахчах хуьрни акатнай.

Къене авайбур

ГеографияДуьзар хъувун

Дукъузпарадин азад жемият Дагъустандин кьибле пата алай. Адан кеферпатан сергьятар Самур вацIун яргъивилихъди физвай. Кьиблепатан сергьятар Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин сувар тир. РагъакIидай пата ам Ахцегьпарадихъ галаз, рагъэкъечIдай пата Алтыпарадихъ галаз са сергьятра авай.

ТарихДуьзар хъувун

Кьиблепатан Дагъустанда азад жемиятар арадал атунин процесс XIV — XVI виш йисарин къене давам хьанай. Дукъузпарадин азад жемият лезги миллетди арадал гъайи виридалайни сифтегьан жемиятрикай сад тир. XVII виш йисан сифте кьилера Самур кIамавай азад жемиятар, абурук Дукъузпарани кваз, Персиядин эсердик акатнай. XVIII виш йисан къене Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятар, Къавкъазда гьукум паталай женг чIугвазвай пуд зурба гьукуматрин — Урусатдин, Персиядин ва Турциядин арада хьайи гьуьжетрин майдандиз элкъвенай. XVIII виш йисан сифтейра дукъузпаравияр чпин кьилел Гьажи Давуд Муьшкуьрви галаз Ирандин гьукумдин аксиниз къарагъун тешкилнай, гуьгъуьнлай абурук вири Кьиблепатан Дагъустан, Къубадин ханвал, Жар-Белокандин азад жемиятар ва Илисудин султIанат гилиг хьанай. Гзаф ивияр экъичай ягь-ягъунрилай кьулухъ сувахъанривай фарсарин гьукум терг ийиз хьанай ва душман Персиядиз чукурнай. 1724 йисуз УрусатдинниУсманрин арада Константинопольдин ислягьвилин икьрар кутIуннай. Адав кьурвал, Урусатди Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятрин винел Усманрин империядин протекторат кьабулнай. 1735 йисуз Генжедин ислягьвилин икьрар кьабулнай, гьа икьрардин тIалабунрив кьурвал Урусатди Ирандин хийирдиз Самурдин азад жемиятрилай вичин претензияр къахчузвай. 1741 йисан гатуз Ирандин гьаким Надир-шагьа вичин виш агъзур кьадардин кьушундихъ галаз Дагъустандин винел дяведалди атанай. Абурун вилик сифте экъечIайбурни Докъузпарадин азад жемиятар хьанай.

Урусатдик экечIай девирДуьзар хъувун

1811 йисан февральдиз Дукъузпарадини Мискискарди агъадихъ галай шартIаралди Урусатдин раятвал кьабулнай:

  • азад жемиятри чпин винел анжах Къубада авай Урусрин гьукум кьабулзава;
  • азад жемиятрин эгьлийрин Къубада, Шекида ва муькуь чкайра авай хъуьтуьн чIурара хуьзвай лапагриз пачагьдин администрацияди кя тавунин заминвал гузвай, идан паталай гьар виш лапагдикай сад харжи хьиз гьукуматдиз вугузвай.

Алай чIавуз Дукъузпарадин азад жемиятдин чилерал Ахцегь район экIя хьанва. Виликди авай хуьрерикай анжах пуд хуьре уьмуьр ама — Мискискар, Чепер ва Ухул, амайбур вири гадарнава.

АгьалиярДуьзар хъувун

Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар тир. 1820-й йисара Дукъузпарадин азад жемиятда (Мискискар хуьруьхъ галаз санал) 960 хзанди уьмуьр ийизвай.

ЭлячIунарДуьзар хъувун