Кьилин меню ахъаюн

Хин (урусХнов) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Хинерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Урусатдин пайдах Хуьр
Хин
урусХнов
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Хуьруьнсовет
Статус
АП-дин кьакьанвал
1940 м
Агьалияр
2 085 кас (2015)
Миллетар
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87263
Почтунин индекс
368700
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 206 000 009
Официал сайт
Хуьруьн шикилар
Космосдай акунар
Хин (Дагъустан)
Orange pog.svg
Магьачкъала
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Хин
Хин (Ахцегь район)
Blue pog.svg
Ахцегь
Green pog.svg
Хин

ГеографияДуьзар хъувун

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км яргъал, Къавкъадин Кьилин цIиргъинин суван хилеринни Гельмец - Ахцегь цIиргъинин арада чка кьунва. Ахцегь вацIуз Къизилдере вацІ ва Дали вацI акахьзавай чкада алайди я. Райондин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км аргъал алайди я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Гьажибала, Мыданар, Ужагълар, Ибайшты, Човгънайшты.

Хуьруьн мукьвал алай тIебиатдин сергьятар: Урумуда, Говундады, Тарадады, Духуду, Гукьейшид хал, Донгъуз там, Бухай, Пахурчи, Катаван, Вурады Катаван, ЙикIигды, Хыдсайича, Махраб, Вусун, Вузаяр, Шурдых дад, Югъалмад, Архаб, Кырыдад, Калдывус, Анады.

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: Азамудады булах, Хдымад булах, Махраб, Кимурдад, Мугьумуй, Адысид, Амедеид, Катаван булах, Велес булах, ЧIылыхун булах, КIачекди булах, Пахурчи булах, Ймкьади усуду булах, Кулейши булах, Анади булах [1].

ТарихДуьзар хъувун

Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш, амма Ахцегь-наме хроникадай чир жезва хьи, Хин хуьруьн бине арабар Къавкъаздиз къведалди, Хин, Донгуз-Тала, Нухух, Жилих, Курдул хуьрерин сад хьунин рекьелди кутунай. Хуьре, 650 йисан тарихдиз талукь тир Мегьаммад ибн - Аббас лугьудай са касдин дегь чIаван сур амукьнава [1]. XI виш йисуз Фарибурз І ширваншагьди Хинерин аксина вигьин кьиле тухванай, адаз себеб Хиневийри мус ятIа Кьвепеледин мукьув адан Лашкаристан тIвар алай амледин хва яна кьинай. Пара кьван инсанар телеф хьанай, малар чуьнуьхна тухванвай, суван хуьрериз цIай яна курнай [2]. 1555 йисуз хиневияр рутулрихъни цIахуррихъ галаз санал Кахетиядиз дяведиз рекье гьатна, абуру гуржияр Алазан вацIалай анихъ куьч жез мажбур авунай. 1597 йисуз хинерин къушунри урусрин аксиниз дяведа Таркийрин шамхалдин пад кьуна иштиракнай. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Хин хуьр Гутум, Фий, Мацар ва рутулрин Борч хуьрерихъ галаз Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай Ахцегьпара - 2 хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Хинера вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтIа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал, чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакIни, хуьре са чавуш авай [3]. 1838 йисуз хиневийри рутулдин бег тир Агъа - Бегахъ галаз Шеки шегьер къачунин карда иштирак авунай. 1846 йисуз Хин хуьруьн мукьвал алай Ахцегьрин женгинин рехъ туькIуьрун патал, урусрин аскерри суван жинсина туннель акъуднай [1].

1839 йисуз вири Самур округдихъ галаз Хинерни Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.

1929 йисуз хуьр цIийиз арадал гъанвай Рутул райондик акатнай. 1930 йисан 15 июньдиз Хинерин къарагъун хьанай, иштирак ийизвайбуру хуьруьн майишатар умуми колхозриз элкъуьрунин, кулаквал терг авунин аксиниз ва шариатдин дуванар гуьнгуьна кухутун тIалабзавай. Къарагъун, Ахцегьрай ва Шиназдай атай НКВД-дин частрин къуватралди акъвазарнай. 1934 йисуз Хин хуьр Ахцегь райондик кутунай [4]. 1939 йисуз райондин юкь тир Ахцегь хуьруьхъ галаз телефондин алакъа туькIуьрнай. 1956 йисуз хуьре, районда эцигнавай радиодин алакъа кьиле тухузвай идара эцигнай [1].

Ватандин ЧIехи дяведин ягъунра 130-лай пара хиневияр кьенай [5].

  • Хуьруьн мукьув дегь чIаван къеледин чкIай харапIаяр амукьнава [6].

АгьалиярДуьзар хъувун

Йисариз килигна Хинерин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Йис 1886 2002 2010 2014 2015
Агьалияр 1 887 [7] 1 636 [8] 2 059 [9] 2 098 [10] 2 085 [11]

2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 085 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири рутулар, суни-мусурманар я.

Тарихдал гьалтайла Хиневияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Гьажибалаяр, Мызанадбар, Агъаяр, Умаханар, Къуркъушинар, ХинкIалар.

ЧIал

Хинерин агьалияр рутул чIалан, хинеринни-борчи нугъатдиз талукь тир хинерин нугъатдал рахазва.

Килигиз лайихлу чкаярДуьзар хъувун

ТIебиатдин сергьят тир Урумудда, 3100 м кьакьанвиле, 300 метр яргъивал ва 250 метр гьяркьуьвал алай пуд кьакьан суван «Ноур» вирер ава. Хуьре углекислотадинни - щёлочдин ифей цин чешмеяр ава. Хинерилай 2-3 км кьибледа Къизилдере кIама, «Къизилдере» тIвар алай цурцинни - колчедандин чIехи мяденар ава. Ахцегь вацIун яд алахьдай векьин чкадал къариб тарих авай муьгъ ава: муьгъ эцигна куьтягьайдалай гуьгъуьнин юкъуз вацIу вичин къен дегишарнай. ГьакIни хуьре XVIII виш йисан мискIин, Советрин Союздин кьегьал тир Алиев Гьасретан ва Ватандин ЧIехи дяведа кьенвай хиневияр рикIел хуьн патал эцигнавай гуьмбетар ава [1].

ИнфраструктураДуьзар хъувун

Хуьре почтадин идара, умуми чирвилер гузвай мектеб, культурадин КIвал, 15 тахт гьакьдай участокдин начагьхана, ветеринариядин идара ава. ЦIийи начагьханадин эцигунар кьиле физва [12].

Экологиядин проблемаДуьзар хъувун

Хинерилай кьве километр кьибле пата, Къизилдере кIама цурцинни - колчедандин чIехи мяденар ава. Чиликай мядендин менфят авай затIар хкудунин кар региондин экологиядиз зурба зарар галукьунихъ галаз алакъалу я. Цурцин оксидар, Самур вацIун гьавиздик квай Къизилдере вацIуз авахьзава. Идалди вацIарин ятар кьацIурзава. Къвезмай вахтара и экологиядин проблемадин катастрофадиз элкъуьнин мумкинвал гзаф жезва [13].

ТIвар - ван авай хуьруьнвиярДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Селение Хнов
  2. Тюрки и грузины у стен Дербента
  3. История Ахтынского района | Официальный сайт Администрации Ахтынского района
  4. История развития села Хнов
  5. Статья "Хновское восстание" на интернет-портале Открытый Дагестан
  6. Фонд «Лезгины» — Ахтынский район
  7. Население Ахтыпаринского наибства Самурского округа по сёлам в 1886 году
  8. Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.
  9. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.
  10. Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан
  11. 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.
  12. В Ахтынском районе строят новую участковую больницу — РИА «Дагестан»
  13. Магомедсалам Магомедов: «Разработка месторождения Кизил-Дере получит поддержку республики, только если не нанесет ущерба экологии и решит ряд социальных проблем» — РИА «Дагестан»
  14. Рутулы — газета «Дагестанская правда»

ЭлячӀунарДуьзар хъувун