Кьилин меню ахъаюн

Кизляр (урусКизляр) — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизляр райондин администрациядин юкь я.

Урусатдин пайдах Шегьер
Кизляр
урусКизляр
Герб
Герб
Уьлкве
Урусат
Федерациядин субъект
Дагъустан
Муниципал район
Шегьердин кьил
Бине кьунва
Статус
шегьердин статус
1785 йисуз къачуна
Майдан
32 км²
Агьалияр
47 886 кас (2010)
Миллетар
урусар (49,21 %),
аварар (15,59 %),
даргияр (11,56 %),
къумукьар (4,76 %),
лезгияр (3,89 %),
яхулар (3,20 %) (2002 йис).[1]
Динар
Сятдин чӀул
Телефондин код
+7 87239
Почтунин индекс
368124
Автомобилдин код
05
Код ОКАТО
82 430 000
Официал сайт
Кизляр (Дагъустан)
Кизляр
Кизляр (Кизляр район)
Кизляр

1735 йисуз Терек вацӀал урусрин къеле хьиз бине кьунва.

Административвилелди шегьердин составдик шегьервилин посёлок Комсомольский акатзава.

Агьалияр — 48,984 кас (2011 йис) я[2].

ТӀварцӀикайДуьзар хъувун

Чирна — жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар Терек вацӀун гилан Таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я. Хилен цӀуру тӀвар, туьрк чIалал яру тик кьвал мана гузвай «Кызыл яр» тир. И гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума «кызляр» — рушар я.

ГеографияДуьзар хъувун

Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Терек вацӀал чка кьунвайди я.

ТарихДуьзар хъувун

Дегь заманайрилай гатIумна Терек вацIун агъа пад, РагъэкъечIдай пад Европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай, Каспийдин савдагарвилин рекье чIехи метлеб авай чка тир. И себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я, и кар тестикьарзавайди, гилан Кизлярдин къвалав гвай дегь чIавуз шегьер хьайи чка «Некрасовдин шегьер» - дин чи эрадин II - III виш йисариз талукь тир амукьаяр я.

И чкайра авай дегь чIаван хуьрерикай тарихдин «Дербенд-намэ» монографияда кхьенвайди я. И монографиядин кирамди VII виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава, ада лугьузва хьи, тахминан 17 - 18 виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай «Сургьаб» тIвар алай къеледиз халкьдин арада «Кызылйар» лугьузвай.

Официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих 1735 йис гьисабдик квайтIани, Кизлярдин къеле эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр 150 - 200 йис адалай вилик авайди тир.

Кизлярдин бине кьуниз кьил, иниз XVI виш йисуз Юкьван Азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай. Абуру чпин хуьруьз «Абсияхкент» тIвар эцигнавай, фарс чIалал аб - яд, сиях - чIулав, кент - хуьр, шегьер мана гузва. Амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз «Къарасукент» (кара - чIулав, су - яд, кент - хуьр, шегьер) ва «Кызларкала» (рушарин къела) лугуьзвай. Пара кьадарда тIварарин арадай, 1722 йисуз Персиядин финин чIавуз Пётр I-ан къарардив шегьердин кьулухъ «Кизляр» тIвар кIеви авунай.

«Тарихи Кизляркала» монографиядив кьурвал, Юкьван Азиядай атанайбурун хуьруьн къвалариз сифте Къарабагъдай эрменияр ахпани урусар куьч жез ацукьзавай. Шегьердин мукьвара авай хуьрерин гзафни - гзаф пай урус казакрин хуьрер тир.

1725 йисуз ци акьалтунин нетижада шьегьер терг хьанвай. ЦIийи шегьердин бине адан мукьвал кутунвай.

1735 йисуз генерал-аншеф В. Я. Левашова, патав галай хуьруьхъ галаз шегьердиз статус къачунвай, Кизляр къеле эцигнавай. Надир шагьан тIалабунив, Сулак вацIал алай Пак Хачдин къеледай иниз казакар, Урусатдиз къуллугъдал алай кефер къавкъаздин халкьар, чеченар, аккинар, кабардинар, ва гьакIни эрмениярни гуржияр куьчарнай. Абуруз виридаз Тер - Кизлярдин казакрин кьушунар лугьузвай. Урус чIалан казакар кьетIен — Кизлярдин станица мягьледа амукьзавай, урус тушир халкьар чара - чара мягьлейра уьмуьр гьалзавай. Вири санлай шегьерда, сад садакай чилин хандакIрив чара авунвай 8 мягьлеяр авай. Урусрин Кизлярдин станица мягьледилай гъейри ина: эрменийрин — Арментир мягьле, гуржийрин — Курце-аул мягьле, христианвал кьабулнавай къавкъаздин жуьреба - жуьре халкьарин — Кристи-аул, царьдиз къуллугъзавай чеченрин (чIехи пай аккинар тир) — Окочир-аул мягьле, кабардинри кьунвай — Черкес-аул мягьле, Казандин татаррин — Казанте-аул мягьле, ва шегьердин Мусурман слободадин рагъэкъечIдай пата чка кьунвай тажикрин — Тезик-аул хьтин мягьлеяр авайди тир.

XVIII виш йисан къене Кизлярда жуьреба - жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай. Регионда Урусатдин позиция кIеви авун патал, гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай. Иниз христианар: эрменияр, гуржияр, кабардинар, осетинар, ва гьакIни мусурман халкьар: къумукьар, ногъаяр, чеченар куч жез ацукьзавай.

1800 йисуз Кизлярда 1622 эрмени ва 673 гуржи авайди тир, им вири агьалидин 73 % туькIуьрзавай. [3]

XIX виш йисан эхирда шегьер Урусатдин кьибледа чIехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай, Кефер Къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай. XIX виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр 15 агъзур кьван кас тир. Киев ва Астрахандилай кьулухъ ам Кьибле Урусатдин виридалайни чIехи шегьер яз гьисабзавай. Къавкъазда Кизлярдилай чIехи шегьер, 1825 йисуз 30 агъзур кас агьалияр гваз Тифлиз (Тбилиси) тир.

И чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитIани, гьукуматди ина ципицIхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетIен фикир ганвай ва са тIимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай. 1885 йисуз Кизлярда Урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай.

АгьалиярДуьзар хъувун

Йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин агьалийрин кьадар:

Йисариз килигна агьалийрин кьадар, агъз. кас
XIX йисан сифте 1876 1900 1914 1916 1920 1939 1959 1970 1979 1989 2000 2006 2010
15 000 8 700 7 600 12 400 16 500 10 000 24 000 25 600 29 700 31 300 39 700 45 100 48 800 47 900

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизляр шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин 51 024 кас агьалийрикай:[1]

1959 йисуз шегьердин агьалийрин 37 786 касдикай 31 350 кас (им вири шегьердин 83,0 % тир) урусарни казакар тир.

Шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар 1959 йисан 31 350 (83,0 %) касдилай 2002 йисуз 25 111 (49,21 %) касдал кьван агъуз хьана.[1]

Къенепатан паюнарДуьзар хъувун

КуьчеярДуьзар хъувун

Кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар[4]. 185 куьче ава.

  • 12 Декабря ул. 368870
  • 25 лет Октября ул. 368870
  • 40 лет ВЛКСМ ул. 368870
  • 40 лет ДАССР ул. 368870
  • 8 Марта ул. 368870
  • 83 км. 368870
  • 84 км. 368870
  • Аверьяновская ул. 368870
  • Амирагова ул. 368870
  • Армянская ул. 368870
  • Аэродромная ул. 368870
  • Багратиона ул. 368870
  • Базарная ул. 368870
  • Базарный пер. 368870
  • Баумана ул. 368870
  • Безымянный пер. 368870
  • Буденного пер. 368870
  • Буденного ул. 368870
  • Буйнакского ул. 368870
  • Ветеринарная ул. 368870
  • Виноградная ул. 368870
  • Вокзальная ул. 368870
  • Восточная ул. 368870
  • Восточный пер. 368870
  • Герцена ул. 368870
  • Глинки ул. 368870
  • Горская ул. 368870
  • Горский пер. 368870
  • Грибоедова ул. 368870
  • Гришко ул. 368870
  • Грозненская ул. 368870
  • Грузинская ул. 368870
  • Д.Бедного ул. 368870
  • Д.Масесова ул. 368870
  • Дагестанская ул. 368870
  • Дагестанский пер. 368870
  • Дахадаева ул. 368870
  • Декабристов ул. 368870
  • Дербентская ул. 368870
  • Дзержинского ул. 368870
  • Добролюбова ул. 368870
  • Достоевского ул. 368870
  • Доценко ул. 368870
  • Дружбы ул. 368870
  • Жданова ул. 368870
  • Железнодорожная ул. 368870
  • Жуковского ул. 368870
  • Заводская ул. 368870
  • Заводской пер. 368870
  • Западная ул. 368870
  • Зуев пер. 368870
  • Интернациональная ул. 368870
  • К.Маркса ул. 368870
  • К.Солоненко ул. 368870
  • Казачья ул. 368870
  • Калинина ул. 368870
  • Каспийская ул. 368870
  • Катенина проезд. 368870
  • Катенина ул. 368870
  • Кирова ул. 368870
  • Колхозная ул. 368870
  • Коммунистическая ул. 368870
  • Комсомольская ул. 368870
  • Кончицкого ул.368870
  • Кооперативная ул. 368870
  • Коркмасова ул. 368870
  • Короткая ул. 368870
  • Короткий пер. 368870
  • Космонавтов ул. 368870
  • Котовского ул. 368870
  • Кочубея ул. 368870
  • Красина ул. 368870
  • Красноармейская ул. 368870
  • Красноармейский пер. 368870
  • Крутова проезд. 368870
  • Крылова ул. 368870
  • Кубанская ул. 368870
  • Кубанский пер. 368870
  • Куйбышева ул. 368870
  • Кумыкская ул. 368870
  • Кутузова ул. 368870
  • Лазо ул. 368870
  • Лалаянца ул. 368870
  • Латышских Стрелков ул. 368870
  • Леваневского ул. 368870
  • Левашова проезд. 368870
  • Ленина ул. 368870
  • Лермонтова пер. 368870
  • Лермонтова ул. 368870
  • Лесная ул. 368870
  • Луговая ул. 368870
  • Луговой пер. 368870
  • М.Гаджиева ул. 368870
  • М.Горького ул. 368870
  • Малыгина ул. 368870
  • Малый пер. 368870
  • Марзеева пер. 368870
  • Марзеева ул. 368870
  • Махачкалинская ул. 368870
  • Махачкалинский пер. 368870
  • Маяковского ул. 368870
  • Мельничная 2-я ул. 368870
  • Мельничная ул. 368870
  • Мельничный пер. 368870
  • Менделеева ул. 368870
  • Мичурина ул. 368870
  • Моздокская ул. 368870
  • Моисеенко ул. 368870
  • Молодежная ул. 368870
  • Московская ул. 368870
  • Московский пер. 368870
  • Набережная ул. 368870
  • Набережный пер. 368870
  • Нахимова пер. 368870
  • Нахимова ул. 368870
  • Некрасова ул. 368870
  • Нижегородская ул. 368870
  • Новоселовская ул. 368870
  • Новый пер. 368870
  • Огородная ул. 368870
  • Огородный пер. 368870
  • Октябрьская ул. 368870
  • Орджоникидзе ул. 368870
  • Осипенко ул. 368870
  • Осипова ул. 368870
  • Островского ул.368870
  • Отечественной Войны ул. 368870
  • Партизанская ул. 368870
  • Пархоменко ул. 368870
  • Первомайская ул. 368870
  • Пирогова ул. 368870
  • Победовский туп. 368870
  • Победы ул. 368870
  • Полевая ул. 368870
  • Пригородная ул. 368870
  • Проезд Котенина пер. 368870
  • Пролетарская ул. 368870
  • Пушкина ул. 368870
  • Рабочий пер. 368870
  • Радищева ул. 368870
  • Раздольная ул. 368870
  • Ремесленная ул. 368870
  • Российская ул. 368870
  • Рыбный пер. 368870
  • С.Стальского ул. 368870
  • Садовый пер. 368870
  • Свердлова ул. 368870
  • Северная ул. 368870
  • Советская ул. 368870
  • Советской Милиции ул. 368870
  • Совхозный пер. 368870
  • Спортивная ул. 368870
  • Средний пер. 368870
  • Суворова ул. 368870
  • Суслова ул. 368870
  • Таловская ул. 368870
  • Темирязева ул. 368870
  • Тихий пер. 368870
  • Толстого ул. 368870
  • Тополка ул. 368870
  • Топольская ул. 368870
  • Топольской пер. 368870
  • Топольской проезд. 368870
  • Транспортная ул. 368870
  • Туманяна ул. 368870
  • Тургенева ул. 368870
  • Урицкого ул. 368870
  • Ф.Энгельса ул. 368870
  • Фронтовиков ул. 368870
  • Фрунзе ул. 368870
  • Фурманова ул. 368870
  • Хорошева ул. 368870
  • Циолковского ул. 368870
  • Чайковского ул. 368870
  • Чапаева ул. 368870
  • Чернышевского ул.368870
  • Чехова пер. 368870
  • Чехова ул. 368870
  • Чкалова ул. 368870
  • Шаумяна ул. 368870
  • Шевченко ул. 368870
  • Широкая ул. 368870
  • Школьная ул. 368870
  • Щедрина ул. 368870
  • Щорса ул. 368870

ЭкономикаДуьзар хъувун

Килигуниз лайихвилер авай чкаярДуьзар хъувун

  • И шегьерда хайи П. И. Багратионан краевединедин музей.
  • Архитектурадин имаратар: виликан Шегьердин идарадин дарамат (гила музей я), дворянрин кIватIалдин дарамат (XIX виш йис).
  • Шегьердин къваларив гвай дегь чIавуз шегьер хьайи чка — «Некрасовдин шегьер» IIIII виш йисар
  • Дегь чIавуз шегьер хьайи чка «Пуд цлан шегьер» XVI виш йис (Александрийская ва Крайновка станицайрин юкьва).

Чирвилерин идараярДуьзар хъувун

  • Москвадин Радиотехникадин Электроникадинни Автоматикадин Институт, (филиал)
  • Дагъустандин Гьукуматдин университет (филиал)
  • Санкт-Петербургдин Инженервилинни - экономикадин университет (филиал)
  • Дагъустандин Государственный Технический Университет (филиал)
  • Кьибле Федерал Университет (филиал)
  • Санкт-Петербургдин Кеспиятдинни - экономикадин Колледж (филиал)
  • Кизлярдин Медицинадин Училище
  • Кизлярдин Электро-механикадин колледж
  • Дагъустандин профессионал-педагогикадин колледж

Кизляйрдиз атанвай тӀвар — ван авай ксарДуьзар хъувун

ТӀвар — ван авай ксарДуьзар хъувун

  • Пётр Багратион (1765—1812) — цардин армиядин генерал — лейтенант, 1812 йисан Ватандин дяведин кьегьал.
  • Михаил Далин (1797—1865) — генерал — лейтенант, Къавкъаздин дяведин иштиракхъан.
  • Георгий Агабальянц (1904—1967) — алим, СССР-дин Ленинан премиядин лауреат.
  • Павел Смирнов (1908—1943) — Совет Союздин Кьегьал, кавха.
  • Иван Пискун (1914—1982) — Совет Союздин Кьегьал, лейтенант.
  • Николай Баташев (1915—1997) — Совет Союздин Кьегьал, чӀехи сержант.
  • Василий Бовт (1916—1949) — Совет Союздин Кьегьал, гвардиядин сержант.
  • Иван Сидоренко (1919—1994) — Совет Союздин Кьегьал, капитан.
  • Сергей Болгарин (1925—2002) — Совет Союздин Кьегьал, ефрейтор.
  • Илларион Есипенко (1894—1988) — Социал Зегьметдин Кьегьал, генерал-майор.
  • Анатолий Афанасьев (1926 йисуз хана) — генерал-лейтенант.
  • Юрий Буровцев (1937 йисуз хана) — генерал-майор.
  • Фролкова, Алла Константиновна (1953 йисуз хана) — ректор МИТХТ (2005).

Стхавилин шегьерарДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

  1. 1,0 1,1 1,2 Этносостав населения Дагестана. 2002
  2. Кизляр шегьердикай Банк городов сайтуна официал малуматар
  3. М. Самсонадзе //Торговля в Грузии: первая треть XIX в // Мецниереба, 1990 — стр. 102(132)

    К 1800 году, например, в Кизляре жили 1622 армянина и 673 грузина, что составляло 73 % от населения города. В 1804 г. в Моздоке проживало 1411 армян и 811 грузин (63 % населения). Значительная часть армян в эти города, несомненно, переселилась и из Грузии

  4. Банк Городов сайтун Кизляр шегьердикай официал малуматар
  5. Города-Побратимы  (урус). Министерство по национальной политике Республики Дагестан (9 февраль 2016). Ахтармишун 2 ноябрь 2018.

ЭлячӀунарДуьзар хъувун