Кьилин меню ахъаюн

Рутул чӀал(Рутул чІал: мыхІабишды чІал) — рутул халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадик акатзава. ЧIал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул ва са кьадар Азербайжандин Шеки районра гегьенш я. Рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 30 360 кас я (2010 йис). ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: мухад, шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Литературадин рутул чIал гьеле арадал атунин девирда ава. Рутул чIалан алфавит 1990 йисалай кирилл графикадин бинедал алаз кардик ква.

Рутул чIал
Вичин тӀвар:

МыхIабишды чIал

Уьлквеяр:

Урусат, Азербайжан

Регионар:

Дагъустандин Рутул район
Азербайжандин Шеки район ва Къах район

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

30 360 кас [1]

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

Кхьинар:

кириллица

ЧӀаларин кодар
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

rut

12-й номердив къейднавай рангуналди табасаран чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
12-й номердив къейднавай рангуналди табасаран чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

Рутул чӀалал Дагъустанда «МыхаIбишды цIинды хабарбыр» (Рутулрин Хабарар) жемиятдинни - политикадин газета акъатзава, Магьачкъаладин радиостанциядай гьар юкъуз 30 минутдин къене гунугар гузва, Дагъустандин телевидениеда вацра садра гунуг акъатзава. Рутул чIалан тарсар умуми чирвилерин мектебра гузва, ДГьУ ва ДГьПУ университетра рутул чIалан муаллимарни специалистар гьазурзавайди я.

Рутул литература гила-гила вилик физ эгечIнава.

Рутул чIал Дагъустан Республикадин официал чIаларикай сад я.

Рахазвайбурун кьадар ва чIалан ареалДуьзар хъувун

2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда рутул чIалал рахазвайбурун кьадар 30 360 кас тир. Им вири рутулрин 95 % пай я.

Рутул чIал Дагъустандин Рутул районда (59,46 %), Ахцегь райондин Хин хуьре ва Азербайжандин Шеки райондин Кайнар, Хырса, Бейбулах, Дашуьз, Шин, Шор-су ва маса хуьрера гегьенш хьанва.

НугъатарДуьзар хъувун

Гилан рутул чIала вад асул нугъатар ава: мухад (литературадин чIалан бине кутузвай нугъат), шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Ихрек ва борч-хинер нугъатар рутул чIалан кьиблединни - рагъакIидай патан нугъатдик акатзава; мухад, шиназ, муьхрек нугъатар — рагъэкъечIдай патан нугъатдик акатзава. Системадинни-структурадин кьетIенвилерай кьиблединни - рагъакIидай патан нугъат цIахур чIалаз мукьва я, рагъэкъечIдай патан нугъат — будугъни къирицI чIалариз.

Рутул чIалан нугъатар:

  • Мухад — и нугъутдал литературадин чIал арадал къвезва.
  • Шиназ — Шиназ хуьруьн нугъат.
  • Муьхрек — Муьхрек хуьруьн нугъат.
  • Ихрек — Ихрек хуьруьн нугъат.
  • Борч-хинер — Борчни Хин хуьрнрин нугъат.

АлфавитДуьзар хъувун

А а АӀ аl Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гl
Д д Е е Ё ё Дж дж Ж ж Дз дз З з И и
Й й К к Къ къ Кь кь КI кI Л л М м Н н
О о П п ПI пI Р р С с Т т ТI тI У у
Уь уь УӀ уl Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Ц ц ЦI цI
Ч ч ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы ЫӀ ыl Ь ь
Э э Ю ю Я я

Гилан рутул чIалан алфавит 1990 йисуз кирилл гьарфарин бинедал алаз туькIуьрнавай [2].

ЛитератураДуьзар хъувун

  • Гусейнова Ф. И. Лексика рутульского языка. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Тбилиси, 1988.
  • Джейранишвили Е. Ф. Рутульский язык // Языки народов СССР. Т.IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967.
  • Джейранишвили Е. Ф. Цахский и мухадский языки. I. Фонетика; II. Морфология. Тбилиси, 1983.
  • Дирр А. М. Рутульский язык. Тифлис, 1911.
  • Ибрагимов Г. Х. Рутульский язык. М., 1978.
  • Исаев H.Г. Фонетика рутульского языка. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. М., 1973.
  • Махмудова С. М. Способы выражения субъектно-объектных отношений в рутульском языке. Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. Махачкала, 1993.
  • Махмудова С. М. Грамматические категории и грамматические классы в рутульском языке. Автореф. дисс. ... доктора филол. наук. М., 2001.
  • Махмудова С. М. Морфология рутульского языка. М., 2001.
  • Махмудова С. М. Рутульская литература. Махачкала, 2008.
  • Рашидов А. А. Глагол рутульского языка: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Махачкала, 1993.
  • Alekseev M. E. Rutul // R.Smeets (ed.) Indigenous languages of the Caucasus. V.4, P. 2. Delmar; NY: Caravan books, 1994.

БаянарДуьзар хъувун

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Джамалов К. Э., Маамыдова С. М. Алифба: 1-классад китаб. МагьаIджкъала, 1992

ЭлячӀунарДуьзар хъувун