Кьилин меню ахъаюн

ГеографияДуьзар хъувун

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечIдай пата, Гуьлгери вацIал ала.

ТIварцIикайДуьзар хъувун

Хуьруьн тIвар тат чIалал «ЦIийи Хуьр» мана гузва. ТIварцIин юкьва авай "биши" консонант "к" → "г"-диз элячIнава. Дуьз тIвар "Нюкдих" я. Гафун диб "нюк" — "цIийи", ва "дих" — "хуьр" лагьай чIал я.

ТарихДуьзар хъувун

Хуьруьн сифтегьан тIвар «Муьшкуьр» тир. Вилик Нюгди суван чувудрин хуьр тир. Гилан Нюгди хуьр Муьшкуьр хуьруьнни Молла-Халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я. 1918 - 1919 йисара Муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай. Абуру хуьре авай кIвалер вири чукIурнавай. 1925 йисал кьван са кIвални гуьнгуьна хутунвачир, эгьлияр чиликай атIанвай кIвалера (къазмайра) амукьзавай. 1930 йисуз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай — Калинина (28 х-в) ва Ворошилова (19 х-в) [1].

XIX виш йисуз Нюгди хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магьалдиз талукь тир. Азадугъли, Салик ва ЛукIар хуьрерихъ галаз ЛукIар хуьруьнжемятдик акатзавай.

Чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг Авшалумов Хизгил Давидовича чпин улу бубаяр дегь заманада Табасаран райондин Хили-Пенджик хуьряй атайди лугьузва.

Хуьре чувудрин цIуру сур къенин йикъалди амукьнава. Хуьруьн къваларив, тама, христианрин цIуру сурар ава.

АгьалиярДуьзар хъувун

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1700 касди уьмуьр гьалзавай [2]. 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1765 касди туькIуьрзавай [3]. Агьалидин чIехи пай лезгияр ва азербайжанар я, ина гьакIни гзаф тушиз суван чувудар ва даргияр ава, вири суни ва шийи - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Нюгди хуьруьн агьалияр 493 кас тир: чувудар — 483 (98,0%), азербайжанар — 10 (2,0%) кас [4]. 1869 йисуз хуьруьн 74 куьчейрикай 68 куьче тат чIалал рахазвай чувудрин куьчеяр тир [5]. 1897 йисуз хуьруьн агьалийрин 94 % суван чувудри туькIуьрзавай. Алай чIавуз хуьре чувудрин 7 хзанар ава.

Тарихдин имаратарДуьзар хъувун

Хуьре, Алпандин садлагьай епископ Пак Григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай IV виш йисан вакъиаяр рикIел хуьн патал эцигнавай Пак Григорисан дегь клиса ава.

ТIвар-ван авай ксарДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун