Кьилин меню ахъаюн

Юкьван федерал округ (урусЦентральный федеральный округ), куьрелди ЮФО (урусЦФО) — Урусатдин рагъакIидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чIехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.

Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.

ГеографияДуьзар хъувун

Округдин майдан 650 205 км² я, им вири уьлкведин чилерин 3.8 % пай я.

Округ РагъакIидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакIни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кIукI я.

Округдин чIехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакIидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.

Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тIебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.

Климат хъуьтуьл континенталдинди я. Юкьван гьисабдалди январь вацран температура −7 — −14°С, июль вацран — +16 — +22°С.

АгьалиярДуьзар хъувун

Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чIехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кIвенкIве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакIни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чIехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.

ДемографияДуьзар хъувун

МиллетарДуьзар хъувун

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна ЮФО-дин миллетрин гьисаб [1]:

Вири — 38 427 539 кас.

  1. Урусар — 34 240 603 (89,10 %)
  2. Украинар — 514 919 (1,34 %)
  3. Эрменияр — 270 996 (0,71 %)
  4. Татарар — 265 913 (0,69 %)
  5. ЦIапар — 132 312 (0,34 %)
  6. Белорусар — 128 742 (0,34 %)
  7. Узбекар — 90 652 (0,24 %)
  8. Чувудар — 69 409 (0,18 %)
  9. Молдаванар — 65 645 (0,17 %)
  10. Гурдияр — 63 612 (0,17 %)
  11. Таджикар — 62 785 (0,16 %)
  12. Мордва — 51 826 (0,13 %)
  13. Цыганан — 49 535 (0,13 %)
  14. Чувашар — 40 157 (0,10 %)
  15. Киргизар — 29 269 (0,08 %)
  16. Чеченар — 25 734 (0,07 %)
  17. Немецар — 25 219 (0,07 %)
  18. Кореяр — 21 779 (0,06 %)
  19. Осетинар — 19 203 (0,05 %)
  20. Лезгияр — 17 843 (0,05 %)
  21. Къазахар — 17 608 (0,05 %)
  22. Туьрквер — 15 322 (0,04 %)
  23. Башкирар — 15 249 (0,04 %)
  24. Езидар — 13 727 (0,04 %)
  25. Аварар — 12 887 (0,03 %)
  26. Даргияр — 10 095 (0,03 %)
  27. Муькуьбур — 4 млн. 144 агъ. 531 кас (11 %)

Округдик квай субъектарДуьзар хъувун

ТIаратI Федерациядин субъект Майдан, км² Агьалияр Администрациядин юкь
1   Белгород вилаят 27 134 км² 1 549 581 Белгород
2   Брянск вилаят 34 857 км² 1 225 799 Брянск
3   Владимир вилаят 29 084 км² 1 396 903 Владимир
4   Воронеж вилаят 52 216 км² 2 333 704 Воронеж
5   Иваново вилаят 21 437 км² 1 029 798 Иваново
6   Калуга вилаят 29 777 км² 1 009 712 Калуга
7   Кострома вилаят 60 211 км² 651 524 Кострома
8   Курск вилаят 29 997 км² 1 119 508 Курск
9   Липецк вилаят 24 047 км² 1 156 055 Липецк
10   Москва шегьер 2511 км² 12 325 387
11   Москова вилаят 44 379 км² 7 312 439 Москва
12   Орёл вилаят 24 652 км² 759 143 Орёл
13   Рязань вилаят 39 605 км² 1 129 829 Рязань
14   Смоленск вилаят 49 779 км² 959 088 Смоленск
15   Тамбов вилаят 34 462 км² Тамбов
16   Тверь вилаят 84 201 км² 1 050 410 Тверь
17   Тула вилаят 25 679 км² 1 506 483 Тула
18   Ярославль вилаят 36 177 км² 1 271 801 Ярославль

ЧIехи шегьерарДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячIунарДуьзар хъувун