Кьилин меню ахъаюн
Кубачияр
УгIбугъан
Вири санлай кьадар


Гегьенш хьанвай ареал
Дагъустандин пайдах Дагъустан
       Дахада район
ЧIал
Кубачи чIал
Дин
Ислам, суни - мусурманар
Акатзава
дарги халкьар
Мукьва халкьар
даргияр
Ареалдин карта


Кубачияр (даргУгIбугъан) — Дагъустандин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин дарги халкьарин хзандик акатзава. Советрин береда абур умуми дарги этносдик кутунвайди я.

Кубачийрин хайи диге Дахада райондин Кубачи хуьр я. Чпин тIварни гьа хуьруьхъ галкIанва. Кубачи хуьрелай гъейри, кубачияр Дагъустандин Магьачкъала, Избербаш ва муькуь ихьтин чIехи шегьеррани гьалтзава.

Кубачияр, дарги чIаларин группадик акатзавай кубачи чIалалди рахазва. ТIимил пайдиз литературадин дарги чIалан чирвилер ава.

Кубачийри чпи чеб дарги этносдиз талукьарзавач ва чеб кьилдин чара халкь тирди лугьузва.

Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.

Къене авайбур

ТарихДуьзар хъувун

Дагъустандин тарихда кубачи халкь XI виш йисалай малум я. Абурун сифте тIвар, фарс чIалалди "кьеркьер ийизвайбур" мана гузвай зирихгеранар тир (Зирих (кьеркь) + геран (ийизвайбур)), XV виш йисуз абурун тIвар туьрк гаф тир Кубачи хьанай. Кубачи гафни туьрк чIалалди "кьеркьер ийизвайбур" лагьай чIал я.

Идан патахъай этнограф Б. Н. Заходера агъадихъ галайвал кхьизва: «Къайтагърин къуншидал алай халкь, зарахгаран тIвар алай халкь тир. Абур кьеркьер, гапурар, турар ва муькуь дяведин алатар расзавай вири Дагъустандиз машгьур устIарар тир. И кеспиятдин юкь Кубачи (чпин чIалал Урбуг) хуьр тир.»

V–X виш йисара Кубачи Зирихгерандин кьилин шегьер тир. Зирихгеран Дагъустандин виридалайни дегь гьукуматрикай сад тир, ва Кеферпатан Къавкъаздин политикадин уьмуьрда кьетIен метлеб авай [1].

XVI—XVII виш йисара кубачийри къайтагъдин уцмийриз ва къазикъумухдин ханриз муьтIуьгъ тахьун паталди азадвилин женгер тухузвай.

XVIII виш йисуз вири дагъустандин халкьар хьиз кубачиярни ирандин шагь тир Надир-Шагьан зулумдик акатнай. Гуьлистандин икьрардалди, 1813 йисуз Дагъустан Урусатдин гъилик акатайдалай кьулухъ Кубачи хуьр Къайтагъ-Табасарандин округдик акатнай.

Арадал атуникайДуьзар хъувун

Кубачи халкьдин арадал атуникай там малуматар авач, амма гиманар ава. А гиманрикай садни «Dictionnaire géographique universel» тIвар алай энциклопедияда 1823 йисуз кхьенай. Гьа ктабда кубачияр дегь герман тайифадин несилар тирди кхьенва ва кьисадив кьурвал, Персиядин шагьди Франкиядай вичиз 40 хзан яракьрин устIарар хканай. Амма кьил Индиядихъ галаз дяведа акахьнай шагьди абур Дагъустандин сувариз куьчарнай. Гуьгъуьнлай абуру ислам дин ва чкадин чIал кьабулнай, амма чпин адетар, алукIунар, чпин чIехи-бубайриз хас тир кьетIен лишанар хвенай [2].

Кубачийрин арадал атуникай и кьиса, 1903 йисуз алим П. Ф. Свидерскийди вичин «Дагъустандин сувара» тIвар алай ктабдани тестикьарнай. Ада къейд авунай хьи, кубачийри чеб "ференгар" (франкар) тирди гьисабзава ва абурун адетарни менталитет Дагъустандиз са кьадар чара я [3].

Муькуь версиядиз килигна, Кубачи хуьруьн эгьлияр грек ва генуэдин савдагаррин несилар я, абур Дагъустандиз атана фабрикаяр эцигнай ва кьетIен яракьрин устIаррин жемиятдик акатзавай [4].

ЛитератураДуьзар хъувун

  • Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун