Кьилин меню ахъаюн

ЦIахур чӀал(ЦІахур: ЦІаІхна миз) — цIахур халкьдин хайи чIал. Нах-Дагъустан чIаларин хзандин лезги чIаларин группадик акатзава. ЧIал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул районда ва Азербайжандин Къах ва Закатала районра гегьенш я. Урусатда цIахур чӀалал рахазвайбурун кьадар — 10 596 кас я (2010 йис). ЧӀал пуд нугъатриз пай жезва: цIахур-сувагел, гелмецI-курдул ва сапунчи нугъатар. Литературадин цIахур чIал гьеле арадал атанвач.

ЦIахур чIал
Вичин тӀвар:

ЦIаIхна миз

Уьлквеяр:

Урусат, Азербайжан

Регионар:

Дагъустандин Рутул район
Азербайжандин Закатала район ва Къах район

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

10 596 кас [1] (анжах Урусатда)

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

Кхьинар:

кириллица

ЧӀаларин кодар
ГОСТ 7.75–97:

цах 775

ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

tkr

14-й номердив къейднавай рангуналди цIахур чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
14-й номердив къейднавай рангуналди цIахур чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава

ЦIахур чӀалал Дагъустанда «Нур» жемиятдинни - политикадин газет акъатзава.

2009 йисуз Азербайжанда «Бута Фильм» киностудияди «Къиблайыка йыкьыгьийна» (Кьулухъ пад кьибледихъ) тIвар алай цIахур чIалал сифте тир фильм чIугунай [2].

Къене авайбур

Рахазвайбурун кьадар ва чIалан ареалДуьзар хъувун

2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда цIахур чIалал рахазвайбурун кьадар 10 596 кас тир. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цIахуррин кьадар малум туширвиляй дуьньяда цIахуррин вири санлай кьадар гилани малум туш. Амма бязи официал тушир малуматриз килигна Азербайжанда 25-30 агъзур кьван цIахурар ава [3].

ЦIахур чIал Дагъустандин Рутул райондин 13 хуьре (21,15 %) ва Азербайжандин Закатала ва Къах районрин 19 хуьрера гегьенш я.

ЧIалан гьаларДуьзар хъувун

Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада кьибле пата цIахур чIал терг хьунин кичIевилик ква. Мектебра цIахур чIалал тарсар гудай ихтияр авач, аялриз «Дидед чIал» тарсуна азербайжан чIални литература чирзава. Сергьятдин постара ахъай тавуна, Дагъустандай цIахур чIалал газетар хкидай ихтиярар гузвач. Пара кьадарда цIахур хуьрер, эгьлияр сад-садахъ галаз рахуна азербайжан чIалаз элячIна, ассимиляция хьана азербайжан хуьрериз элкъвена терг хьана, мес: Илису, Сарыбаш ва мсб.

НугъатарДуьзар хъувун

Гилан цIахур чIала пуд асул нугъатар ава: цIахур-сувагел, гелмецI-курдул ва сапунчи нугъатар. Системадинни-структурадин кьетIенвилерай гелмецI-курдул нугъат рутул, къирицI ва будугъ чIалариз гзаф мукьва я.

ЦIахур чIалан нугъатар:

  • ЦIахур-сувагел
  • ГелмецI-курдул
  • Сапунчи — Закатала райондин Сапунчи хуьруьн нугъат я.

АлфавитДуьзар хъувун

 
1934 - 1938 йисарин цIахур алфавит[4].

1934 йисуз А. Н. Генкоди латин графикадин бинедаллаз цIахур алфавит туькIуьрнай. ЦIахур чIалал муьжуьд тарсарин улубар (учебникар) акъуднай. Амма кьуд ийисалай цIахур чIалал тарс гунар акъвазрнай, ва анжах 1989 йисуз гуьнгуьна хутунвай, амма цIийи кирилл алфавит галаз. Азербайжанда цIахур кхьинар латин графикадин алфавитдалди кардик ква.

Урусатда кардик квай цIахур алфавит:

А а АI аI Б б В в Г г ГI гI Гъ гъ Гь гь
Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й
К к КI кI Къ къ Кь кь Л л М м Н н О о
ОI оI П п ПI пI Р р С с Т т ТI тI У у
УI уI Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь Ц ц ЦI цI Ч ч
ЧI чI Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы ЫI ыI Э э Ь ь
Ю ю Я я

ЛитератураДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун