Кьилин меню ахъаюн

Мирза Али аль Ахты, Ахцегь Мирза-Али (17791859 йисар) — Дагъустандин чIехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тIвар-ван авай зурба диндар Шейгь Ярагъ Мегьамеддан шакIурт ва машгуьр алим Алкьвадар Гьасанан муаллим тир.

Вич дегьнедай дуьньядин гьаларин гъавурдик квай Мирза Али Дагъустан Урусатдик экечIунин ва урус халкьдинни лезгийрин алакъаяр кIеви хъувунин терефдар тир. Шиирра Имам Шамилаз туьгьметар авурвиляй аварри ам есирда кьунай.

Уьмуьрдин рехъДуьзар хъувун

Мирза Али 1770 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Адан бубадин тIвар Мегьамедшериф тир. Диде — Каният, савадлу кас тир, ада Алидиз аял чIавалай кIелиз-кхьиз чирнай. ГьакI, Алиди муьжуьд йисан яшара регьятдаказ Къуръан кIелзавай. Алидин чIехи буба Агьмедкъули лукьман ва медицинадин устIад тир. Вичин чирвилер ва алакьунар ада хтулдизни ганай. Мирза Алиди и пешени хъсандиз чирнай, халкьдин арада адан тIвар хъсан лукьман хьиз акъатнай. Сагъардай векьер ада Ахцегь суварин ценерал кIватIзавай.

Мирза Алидиз Зурият тIвар алай паб ва кьве хва авай: Абдуреб-Эфенди ва Мугьудин-Эфенди. Гуьгъуьнлай абурукайни машгуьр диндар алимар хьанай. Гьар хциз 5-6 велед авай. Мирза Алиди Къазидинбур сихилдин бине кутунай. Исятда и сихилдин несилар Ахцегь хуьруьн вини кьиле амукьзава.

Сифтедай ада Ахцегьрин ва гуьгъуьнлай Аракандин медресада чIехи алим Саид эфендидин гъилик кIелна. Ада араб, фарс, туьрк ва урус чIалар хъсандиз чирнай. Ам РагъэкъечIдай патан халкьарин медениятдихъ галаз мукьувай таниш тир.

Мирза Али гзаф зурба шаир тир. Ада сифте яз шариатдин ва диндин татугай гьалариз акси фикирралди тафаватлу тир муьгьуьббатдин лирика туькIуьрна. Шаирди «Къеледай», «ЗатI туш» ва маса шиирралди вич и дуьньядин багьа няметрал, адан инсанрал ашукь тирди малумарнай. И кар себеб яз чи халкь виликди финиз акси ксари Мирза Алидиз хейлин туьгьметдин чIалар туькIуьрнай. Амма шаирди чпин «мефтIерал муьрхъ алай», халис илимдивай къерех, гьакIан «къундармаяр туькIуьрдай лавгъа ксариз» викIегьдиз жавабар ганай ва халкьдиз илим чируниз, савадлувал хкажуниз эвернай.

Вич гзаф акьуллу ва лугьуз тежедай кьван зурба дуьньякьатIунар авай кас тир Мирза Али эфенди ал-Ахты (гзаф чешмейра адан тIвар икI кхьенва) чи тарихда гьакIни хайи халкь са бязи зулумрикай азад авур кьегьал лезги хьиз гьатнава. Урусрин император I Николая ам вуж кас ятIа чир хьайидалай кьулухъ лагьанай: «За адаз гьикI разивал къалурна кIанзаватIа, къуй ада вичи лугьурай.» Императордин гафар агакьайла шаирди лагьанай: «Заз затIни герек туш. Амма захъ жуван халкь патал ийир са тIалабун ава. Зи халкьди залан шартIара уьмуьр ийизвайди фикирда кьуна, мумкин ятIа пачагьди ам 10 йисан харжийрикай азад авурай.» I Николая гьакъикъатдани адан тIалабун кьилиз акъудна. 10 йисуз ахцегьвийривай харжи къачунач. И кардин патахъай Урусатдин архивра гзаф материаларни ава. Мирза Алидин патахъай кхьей урус, немец ва ингилис авторри адаз «виридалайни акьуллу кьил» хьтин тIвар ганай. Къавкъазда муьридизмдин бине кутур, Шейх Шамилан муаллим хьайи чи чIехи алим Шейх Мегьамед Ярагъвиди вичин «Асар ал-Ярагъи» ктабдин «ГъвечIи къасида» тIвар ганвай чIукуна кхьенай: «И къасида фагъиррин фагъир Мегьамед ал Ярагъиди тIвар-ван авай алим, вичин тай авачир илимдин хиридар, алимрин даях, чIехи шейх, халкьдиз акьуллу рехъ къалурзавай, ислам цIийи хъийизвай, нурлу гъед хьиз инсанрин хиялра авай мичIивилер чукурзавай зи играми стха, Аллагьдиз рикIин сидкьидай икрам ийизвай Шейх Мирза Али эфенди ал-Ахтыдиз пишкеш ийизва ва ада къуй чун патал кьве дуьньяни нурлу ийизвай рехъ давамар хъувурай.»

Мирза Алиди поэзиядин теориядиз, мусурманрин ихтиярриз, теологиядиз, физикадиз, математикадиз, философиядиз талукь гзаф марагълу эсерар кхьенай. Адаз лезги, араб, фарс, туьрк ва урус чIаларилай гъейри Дагъустандин халкьарин са шумуд чIални чидай. Ада Ахцегьа кардик кутур медреса са Дагъустанда ваъ, гьакIни вири Къавкъазда гзаф чешнелу медреса тир. Ина кIелун патал Къавкъаздин виринрай инсанар къведай.

Пудра Меккеда Гьаждин зияратда хьайи Мирза Алиди араб уьлквейрай ва Турциядай гзаф къиметлу ктабар гъанай. Адан ктабхана Къавкъаздин виридалайни девлетлу ктабханайрикай сад тир. И ктабханада гьакIни Къавкъазда са касдивни гвачир 500 жилд ктабар кIватIнавай.

Мирза Али кьуд чIалал кхьенвай са шумуд «Диван»дин, араб чIалал кхьенвай шииррин ктабдин, 1849 йисуз Шейх Шамила вич есирда хвейила кхьей «Дивандин», пайгъамбар ва накъшбенд тарикъатдин регьберар тесниф авур шииррин ктабдин, философиядин важиблу месэлайриз талукьарнавай са шумуд эсердин, «ТIиб» тIвар ганвай, медицинадиз талукьарнавай ктабдин ва маса къиметлу эсеррин автор я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, Мирза Алидин лезги чIалал кхьенвай, «Са кIус хпен хам» тIвар ганвай шииррин ктаб къедалди жагъурна кIелдайбурув агакьариз хьанвач. Дагъустандин тIвар-ван авай алим, яхулви Гьасан Къузунова ХIХ виш йисан эхирра Мирза Алиди араб чIалал кхьенвай шиирар санал кIватIна адан «Диван» гьазурнай. Алай вахтунда «Диван» Россиядин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Центрдин гъилин хатIарин фондуна хуьзва.

Авайвал лагьана кIанда хьи, материалар гзаф аватIани, Мирза Алидин туькIуьрунар гьелени тамам жагъанвач. Адан туькIуьрунрихъ галаз алакъалу мад са месэла бегьемдиз чирнавач. Имни Мирза Алидин Шейх Шамилахъ галаз рафтарвилер я. И месэладин патахъай сифте яз «Самур» газетди «Халкь баладикай хкудай шаир» тIвар ганвай макъала (2001-йисан 14 сентябрь, № 12) чап авуна. Гьа макъаладай ва маса чешмейрай аквазвайвал, Мирза Али гзаф чIехи лукьман тир ва ада лап залан азарлуйризни чара ийидай. Ада вичин буба Агьмедкъулидивай халкьдин жерягьвилин сирер чирнай. А вахтунда шаирди чкадин агьалийрихъ галаз санал, Ахцегьрин кIеледа авай урус гарнизондин аскерризни дава-дарман ийидай. Ада гьатта гарнизондин командир рекьиникай куьтягьнай. Гьатта Шейх Шамила Ахцегь элкъуьрна цIарцIе турлани ада чпел хирер хьанвай урус аскерриз куьмекнай. Гьавиляй I Николая Мирза Алидиз разивал къалурнай. Мирза Алиди гьакIни дяве акъвазарун, халкь мусибатдикай куьтягьун тIалабзавай. Мирза Алидин гьа ихьтин крарикай Шейх Шамилаз хуш атаначир ва ада шаир есирда кьуна дустагъ авунай. Урусри вичиз кIеледай акъатна фин патал ихтияр гайи Мирза Али вичин чан куьтягьун патал сувариз кат тавуна, Шамилан кьилив атанай. Адаз Шамил вич гьахълу тирдан гъавурда тваз кIанзавай. Гьайиф хьи, чIехи сердер сифте адан гъавурда акьунач ва шаир дустагъ авуна. Имамдин наибри Мирза Али са йисалайни гзаф вахтунда Ириб кIеледа хвена. Наибри адаз гзаф гьахъсузвилер авунай ва гьавиляй шаирди абуруз айгьамар квай шиирар кхьенай. Ина ада къелемдиз къачур «Дивандин» суракь вири Дагъустандиз чкIанай.

Мирза Алидин шиирар лезги поэзиядин халисан жавагьирар я. И шиирар фикиррин деринвилелди, чIалан иервилелди, рифмайринни тешпигьрин девлетлувилелди тафаватлу жезва. Ада вичин шиирар гзафни-гзаф «Ахцегь шаир» лакIабдив кхьенай

ЛитератураДуьзар хъувун

  • Алкадари Г.-Э. Асари Дагестан (Исторические сведения о Дагестане) / Перевод и примечания Али Гасанова. — Махачкала, 1929. — С. 150-152, 236-237.
  • Алкадари Х. Диван ал-Мамнун. — Темир-Хан-Шура, 1913. — С. 42-44.
  • Ахмедов Д. Н. Новая «Ахты-Наме» (документальный рассказ о прошлом и настоящем дагестанского селения Ахты). — Махачкала, 1972. — С. 65-66.
  • Гайдарбеков М. Антология дагестанской поэзии на арабском языке. — Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп.1. Д.129. Л.153-163.
  • Гайдарбеков М. Хронология истории Дагестана. — Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп. 1. Д. 236.Т. XIII. Л.486.
  • Каяев А. Тараджим ‘улама’ Дагистан (на тюркском языке). — Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.25. Оп.1. Д.1. Л.18, 58.
  • Садыки М. М. Творчество лезгинских поэтов XIX в. на арабском и азербайджанском языках / Автореф. дисс… канд. филол. наук. — Махачкала, 1969.
  • Саидов М.-С. Д. Дагестанская литература XVIII-XIX вв. на арабском языке // Труды XXV Международного конгресса востоковедов. — М., 1963. — Т. II. — С. 121.

ЭлячIунарДуьзар хъувун

  • «ЧIехи алим ва шаир Мирза Али» «Самур» газет