Кьилин меню ахъаюн

Яхул чIал (ях. Лакку маз) — Дагъустанда уьмуьр ийизвай яхул миллетдин хайи чIал. Нах-дагъустандин чIаларин хзандик акатзава. Дагъустандин гьукуматдин чIаларикай сад я. И чIалал 146 агъзурав агакьна инсанар рахазва. Яхул чIалал газетар ва журналар акъатзава, чкадин телевидениеда гунугар гузва. Дагъустандин маса чIаларилай тафаватлу яз яхул чIал са чIалан группадикни акатзавач ва адаз ухшар са чIални авайди туш.

Яхул чIал
Вичин тӀвар:

Лакку маз

Уьлквеяр:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

146 000 кьван кас [1]

Классификация
Категория:

Евразиядин чIалар

  • Яхул чIал
Кхьинар:

кирилл графика

ЧӀаларин кодар
ГОСТ 7.75–97:

лак 370

ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

lbe

2-й номердив къейднавай рангуналди яхул чӀал чкIанвай чкаяр къалурнава
2-й номердив къейднавай рангуналди яхул чӀал чкIанвай чкаяр къалурнава

Къене авайбур

НугъатарДуьзар хъувун

Кумух нугъат — яхул чIалан кьилин нугъат я. И нугъатдал эдебиятдин яхул чIал туькIуьр хьанва. Яхул миллетдин чIехи пай кумух нугъатдал рахазва. Кули, Яхул ва ЦIийи Яхул районрин чIехи пай хуьрера чкIанва.

Вицхи нугъатЯхул райондин кеферпатан хуьрера чкIанва. И нугъат кьве группадиз пай хьанва: кеферпатан вицхи рахун — Куба, Чукна, Куркли, Вицхи, Кума, Кунды, Кара хуьрера чкIанва; кьиблепатан вицхи рахун — Багикла, Шахува, Гуйми, Камаша, Унчукатль, Караша хуьрера чкIанва. Вицхи нугъатдал 10 агъзурав агакьна яхулар рахазва.

Аракул нугъат — яхул чIалан виридалайни дегь лишанар квай ва кьетIен нугъат я. И нугъатдал анжах Рутул райондин Аракул хуьруьн эгьлияр рахазва. И нугъат эдеби яхул чIалавай грамматикадин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафаватлу я. Месела, арак. цунала, цунила, цуналба «жуванди» — эдеб. цала, цила; арак. ани, агьани «ина» — эдеб. шикку.

Балхар нугъатАкуша райондин Балхар, Кули, Цуликана, Уллучара хуьрерин 3 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Эдебиятдин яхул чIалавай грамматикадин жигьетдай са тIимил тафаватлу я.

Шадни нугъат — тек са Дахада райондин Шадни хуьре кардик ква. И нугъатдал 290 кас рахазва. Яхул чIалавай чараз авай виляй и нугъат дарги чIалан кIеви таъсирдик ква.

Шалиб нугъатЧIарода райондин Шалиб хуьре рахазва.

Ури нугъатЯхул райондин Ури ва Мукар хуьрерин эгьлияр рахазва. Авар чIалан таъсир галукьнава.

Вихли нугъатКули райондин Вихли, Сукиях, Цайши хуьрерин агьалийрин нугъат я. Эдеби чIалавай са кьадар тафаватлу я. Къадагъа авунин формайра эдебиятдин – «ара»-дин чкадал – «ав» лугьузвайди я, месела: эдеб. мачичара (кхьимир) — вихл. мачичав (кхьимир).

Вачи-Кули нугъатКули райондин пара хуьрера чкIанва. Рахазвайбурун кьадар 10 агъзуралай виниз я.

Кая нугъатКули райондин Хойми, Кая ва 2-й Цовкра хуьрера рахазва.

АлфавитДуьзар хъувун

1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькIуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни вири дагъустандин миллетриз кириллицадал цIийи алфавитар туькIуьрнай.

А а Аь аь Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д
Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ
Кк кк Кь кь КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь
П п Пп пп ПӀ пӀ Р р С с Сс сс Т т Тт тт
ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хх хх Хьхь хьхь Хъ хъ Хь хь
ХӀ хӀ Ц ц Цц цц ЦI цІ Ч ч Чч чч ЧӀ чӀ Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

ЭдебиятДуьзар хъувун

  • Джидалаев Нурислан Сиражутдинович. Русско-лакский словарь. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1994.
  • Каяев Али. Лакский язык и история: Энциклопедический словарь на лакском языке/ Дагестанский научный центр РАН. — М.: Наука, 2006. — 550 с.
  • Фридман В. Очерки лакского языка. — Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН, 2011. 168 с.
  • Хайдаков С. М. Лакско-русский словарь. — М.: Государственное издательство национальных и иностранных словарей, 1962.

БаянарДуьзар хъувун

ЭлячӀунарДуьзар хъувун