Лезгивал — лезгидин рехъ, садани кхьин тавунвай вишаралди йисун къене вич-вичиз лезгийрин юкьа тӀарам хьанвай, намус кьиле авай низам ва къайдаяр[1].

Лезгивал хуьзвай Лезгияр, XIX вишйис. (Штул МухӀаммад, Вагъув Бубани муьридар)

Лезгивал садлагьади лезгидин жув ва жуван халкьдин намус хуьн, дин, къилих (адаб), суварар (адатар) хуьн яни жуввал хуьн патал авай къанунар я. Садни чӀурубур (Лезги рекъей акъатнвай бинамусар) ва чӀурвилигалаз (бинамусвал) женг тхуз, Лезги халкьдин намус хуьз, Лезги халкьдин тӀвар винизин я.

Лезгивалин ицӀ (булах) Лезги чIал я лугьудай бубайри, амма гьакӀ са Лезги чӀал чир хьун эгекӀзвач! Лезги хьун патал: чин-тӀвар (намус), дин, къилих (маданият) хвена кӀанзва Лезгиди[2].

Лезгивал вуч яДуьзар хъувун

Лезгивал Лезги халкь маса халкьарин юкьа квахьна цIурцIунихъай хуьзвай са ццал я, цлан гьар са къван са Лезги я ва цлан кIиви хьун гьар къванчин Лезгивал хуьнлай аслу я. Бубайрин мисалрикай: Чеб-чпиз къванар са затIни туч, амма вири санал хьайитIа кIеле жеда.

Лезгивал Лезгидин уьмуьр залан айин патал ваъ, Лезги халкь хуьн патал, маса халкьарин юкьа квахь тайин патал авай гьар са лезгидин рикIин эвер я. Бубайри мисалрикай: Лезгиди Лезгивал гьикьван кIивиз хветIа, Лезгивилини Лезги халкь гьакьван кIивиз хвена маса халкьарин юкьа цIурцIана квахьиз гудач.

Лезгивал гьар са Лезгидин са чин-тIвар хуьн (намус хуьн) ва са кIвалах айидиндлай вилик кьилигъна(фикирна) къилихдив(адабдив) кIвалах айиин я. Лезги халкьдин тIварцин даража агъузардин кIвалахрикай яргъал къвазин, Лезги халкьдин чин-тIвар(намус) хуьн ва винизрин я.

Лезги хьун паталДуьзар хъувун

Лезги хьун патал варидлай кьиле 5 амал ава:[3]

1. Дин— Аллагьдал чIалах хьун ва са гьадаз кIапI айиз Лезги халкьдин юкьа авай чIурувилигалаз(айибвал, писвал) женг тхун. Лезгиги мисалрикай садай: къе намаз квадарайда пака намус квадарда. Вучиз чи чIехи бубайри икI лагьана, ва вуч патал намаз важиб я Лезгидиз? Вуч лагьатIа инсан Лезгивилакай тIимил-тIимил яргъа жеда. Садлагьади кIапIуникай яргъал жеда , ахпа кIапIуникай яргъа хьанва лугьуз тIимил-тIимил намусдикай яргъал жеда, мисал вичин пупаз, рушаз, вахаз фикир гудач, ахпа адан аялриз чIал чир жедач ва Лезгивилакай акъатна квахьда, маса халкьарин юкьа цIурцIада. Идан патал Лезгивал гьар къуз Лезги хенжел гьиз хчи айин герекзва, гьар къуз намаз айин хзанди галаз, хзанда жуван тарихдикай рахун ва рикIал гъиз кьегьалар абруз дуа айин. Абуру патал ччан гана, абур рикIа хуьн гьар Лезгиди буржи я.

Аллагь авачирдаз, намус жедач, квахьда.

2. Лезги тIвар (ЯхI-Намус) — са лезгидиз ама михьи лезги ятIа, адаз намус вичин чандилайни азиз я. Са лезги рушан намус дуьнеда вери цуьнлай вине я Лезги рухвадиз. Лезги руш гьина хьайитIа, Лезги адаз стха хьун, патал хьун, кумек гун алакьна кIанзва. Ама масабурукай хуьн герекзватIа жуван вах гьиз хуьн, ада чIуру кIвалах айизватIа адаз насигьат гун, Лезги рушар, бицIекар, кьуьзуьбур ибур вери хуьн халис Лезги рухвадин буржи я. Дегь чIаван мисалрикай: са халкь квахьна кIанзватIа абурун рушар чIура, икI хьайила абрувай хъсан вижевай насул чIехи айиз жедач ва квахьда. Лезги мисалрикай: халкь квахьда цIийи насул чIур хьайитIа. Маса са мисал: халкьдин квахьун патал, абур рекьин герек аваш, абрун итемрин намус хчуна рушар чIура, абур чIур хьана чиб-чпиз квахьда. Гьажи Дауд, Мугьаммад Ярагъ кьегьал чIехи авуйди дидеяр я, гьар кьегьалдин къулухъ диде ава, гьар дидедин къулух намус.

Намус авачирдаз сихил жедач, квахьда.

3. Сихил — жуван сихил чир хьун, жув гьинай я, вуж я, жуван мукьабригалаз хъсан алакъа хуьн, жуванбурукай яргьа жен тайин. Лезги мисалрикай: дувул авачир тар ярх жеда, сихил авачир Лезги квахь жеда. Дегь чIавуз душманриз Лезгияр квахьрин патал, чпин юкьа цIурцIурин патал Лезгирив абрун сихилар рикIалай алудиз ганвай, Лезгияр чпин сува авай хуьрерай камуз агъана абруз сихилрин чкадал фамилияр гуз хьана. Аялриз чпин сихил чирун гьар са Лезгидин буржи я.

Сихил авачирдаз тарих жедач, квахьда.

4. Лезгирикай чирвал (Тарих) — алатай чIавун чирвилер, жув вуж ятIа чир хьун, жуван халкьдикай чирвилериз йеси хьун. Лезги мисалрикай; накьанан юкъ чизвачир касдиз пакахьан югъ гьикI чир хьурай? Гъвечи несилдиз тарих чириз гьар са Лезгидин буржи я.

Тарих авачирдаз чIал жедач, квахьда.

5. Лезги чIал — гьакI Лезги чIал чир хьун ваъ, Лезги чIалал рахун, Лезги чIалалди кьилигъин(фикир айин) ва аялрин маса чIалинлай вилик Лезги чIал чирна Лезги чIалал рахун. Лезги мисалар: Вун диде чIалал рахазвачтIа, вун жуван Лезги чIал рекьизвайбурукай сад я. Маса са мисал: Аялдиз масадан чIал Лезги чIалинлай вилик чир хьайитIа, къе аял, пака халкь квахьда. Мад са мисал: Къе вич Лезги масадан чIалалди рахайтIа, пака Лезги чIалал вуж рахала? ЦIийи несилдиз чIал чирун гьар са Лезгидин буржи я.

ЧIал авачирди халкь туч.

Псу - Лезгивалин амаларилай яргъадаз Лезгири псу лугьуда, яни яхI-намус, вичин пупаз йеси тучир, вичин дин, сихил чин тайизвай гьакьван са лукI, урус чIалалди манкурт/безродный/раб лугьуда. Амма Лезгивил тIимил хьайитIани амал айизвайдаз ЧIуру Лезги лугьуда. ЧIуру Лезгидин Лезги хьун мумкин я, амма Псудин Лезги хьун садрани мумкин туш. Вуч лагьат1а намус квадарайдакай Лезги жеч, са тек рекьинлай ахпа жеда.

Лезгивалин амаларДуьзар хъувун

  1. ЯхI-Намус хуьн
  2. Жуввал хуьн (уруссамоуважение, авар чӀалал Узден, ингуш чӀалал Эздий, чачан чӀалал Оьзди) — жуван сихил чир хьун, масабуруз ухшар тижен. Гьар чкада жув хьун, масадан вилик кьил агъуз тайин. Жуввалин хесетарикай садни ам яки, жуваз гьуьрмет тайизвай кас жувваликай ччара жеда, маса халкьари юкьа квахьда. Жуван чӀал, жуван дин, жуввал хуьн им Лезгидин чӀурувализ (урусразврат) тхузвай женг я.
  3. Къилих хуьн (къени къили, уруснравственность) — са кӀвалах айидиндлай куькӀе кьилегъана яни фикир авуна айин, дуьзвал лагьай чӀал я. Инсанри вилик жуван пупаз галукӀ тайин, жува-жув дуьз тхун.[4]
  4. Хзан хуьн
  5. Мез хуьн
  6. Ччин хуьн (уруспочёт) —
  7. КӀвалах (урусдостойные деяние, дела) —
  8. Хесет
  9. Мукьа-кьили кӀанвал (урусгостеприимство)
  10. Хъсанвал

ВесетарДуьзар хъувун

 
Лезгивал авай са Лезги,1907 йис. (ХIасан Алкьвадарви )

Лезгивал ва маса халкьарДуьзар хъувун

Лезгивалин къанунар маса халкьариз туч, тек са Лезгириз ва Лезгириз юкьаз амукьиз атанвай Лезгивал къабул авунвай инсанриз я. Лезгивилинвгидиз жуван халкьдин къадир чир хьухь маса гьар гьар са халкьинизни гьурмат айи лугьузва, имани "Жуваз гьурмат хьуй лугьуз, масадаз гьурмата" лугьузвай бубайри мисалдай къвезва.

ГьакIани, маса Къавкъаздин халкьаризни Лезгивализ мукьа низам-къайдаяр ава;

БаянарДуьзар хъувун

  1. Лезги Нямет. - А. Г. .
  2. Халилрин Шамил Лезгивал (ru-RU) (20 апрель 2020).
  3. Ямудин Гусейнов. «Лезги адетар». — Махачкала, 1991.
  4. Газета Самур.