Кьилин меню ахъаюн

Къумукъ чIал (къум. къумукъ тил) — къумукъ халкьдин хайи чIал.

Къумукъ чIал
Вичин тӀвар:

Къумукъ тил

Уьлквеяр:

Дагъустандин пайдах Дагъустан
Кеферпатан Осетиядин пайдах Кеферпатан Осетия
Чечнядин пайдах Чечня

Официал статус:

Дагъустандин пайдах Дагъустан

Рахазвайбурун кьадар:

426 212 кас

Классификация
Категория:

Алтайдин чIалар

  • Къумукъ чIал
Кхьинар:

кирилл графика

ЧӀаларин кодар
ГОСТ 7.75–97:

кум 349

ISO 639-1:

kum

ISO 639-2:

kum

ISO 639-3:

kum

Кеферпатан Къавкъаздин чIалар лез.svg

Туьрк чIаларин группадин кыпчак чIаларин хзандик акатзава. Адаз виридалайни мукьва чIалар крым-татар, караим ва къарачай-балкъар чIалар я. Урусатда къумукъ чIалал 450–500 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Къумукъ чIал Дагъустандин ругуд «эдеби» чIаларикай сад я. Къумукь чIалал «Ёлдаш» газет акъатзава. ЧIал гегьенш хьанва Дагъустандин юкьван районра, са кьадар Чечнядин кефер патара ва Кеферпатан Осетиядин Моздок районда.

Къене авайбур

ТарихДуьзар хъувун

XIX виш йисалди къумукъ чIал Дагъустандин кефер пата авсиятдин чIал тир (илимда ахьтин чIалаз лингва-франка лугьузвайди я, гилан лингва-франка Дагъустанда урус чIал я) [1].

КхьинарДуьзар хъувун

1928 йисалди къмукъри араб графикадин ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1928 йисалай 1938 йисалай латин графикадалди туькIуьрнай алфавит тир, 1938 йисалай къедалди кирилл алфавит кардик ква.

Алай чIаван къумукъ алфавит: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

ЧIалан махсусвилерДуьзар хъувун

Къумукъ чIала 8 ахъа ванер ава, ибур: а, е, ы, и, о, оь, у, уь я. Бязи гафарв, иллаки маса чIаларай къачур гафара, аь ванни гьалтда.

Гзафвилин форма –лар частица гилигуналди къалурзава.

ЧIала ругуд падежар ава.

НугъатарДуьзар хъувун

Къумукъ чIала кьуд нугъат ава:

  • буйнакъ нугъат
  • хасавюрт нугъат
  • къайтагъ нугъат
  • терек нугъат.

Нугъатрин арадай вирибурулайни къакъатнавайди къайтагъ нугъат я. Дарги халкьарихъ галаз виш йисарин къене алакъада авай и нугъатдик кьетIен сувун лишанар ква. Месела, къати – къ ван.

Литературадин къумукъ чал хасавюрт ва буйнакъ нугъатрин бинедал туькIуьр хьанва.

Къумукъ чIал чирунин рекье чIехи крар алим-тюрколог Н. К. Дмитриева кутунай.

ЭдебиятДуьзар хъувун

БаянарДуьзар хъувун

  1. Pieter Muysken. Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics. — John Benjamins Publishing Company, 2008. — Т. 90. — С. 74. — ISBN 9027231001, 9789027231000.

ЭлячӀунарДуьзар хъувун