Али ибн Абу ТIалиб: различия между версиями

246 байт добавлено ,  6 месяцев назад
Нет описания правки
Метки: Мобил аппаратдай дуьзар хъувун. Мобил жуьредай дуьзар хъувун.
'''Абу-ль-Гьасан Али ибн Абу ТIалибТӀалиб аль Къураши''' ''(радиАллагьу ангьу)'' ([[599 йис]]ан 17 март  — [[661 йис]]ан 24 январь)  — [[Мугьаммад]] пайгъамбардин {{салаллагьу алейгьи ва салям}} имид гада, ансар ва езне, [[656 йис|656]]  — [[661  йис|661]] йисаринарин къене кьудлагьай дугъри халиф, Ислам диндик зурба крар кутур кас. Мусурман тарихдин нуфуслу малуматрив кьурвал, Али [[Кааба]]да дидедиз хьайи тек сад тир инсан я. Ам аялзамаз [[Ислам]] дин кьабул авур садлагьай итим эгьли тир. Вич гьукумдал алай чIавузчӀавуз ''амир аль-муъминин'' (гьахъ рекьевайбурун кьил) тIварцIинтӀварцӀин сагьиб тир.
 
Ислам диндин сифтегьан вахтара хьайи вири метлеблу вакъиайра ва Мугьаммад пайгъамбарди кафиррихъ галаз тухвай ягь-ягъунра Али ибн Абу ТIалибаТӀалиба гьакъисагъвилелди иштирак авурди тир. Бунтарин нетижада аскеррин гъиляй кьейи пудлагьай дугъри халиф [[Усман ибн Аффан|Усманалай]] ''(радиАллагьу ангьу)'' кьулухъ халифвилин везифадал Али хкянай. Гуьгъуьнин йисара Исламдин уьлкведа гьукум гьалун патал [[Муавия ибн Абу Суфьян|Муавиядихъ]] галаз хьайи гьуьжетрин нетижада гатIумнавайгатӀумнавай ватандаш дяведин эхирда Али ибн Абу ТIалибТӀалиб харижи касдин гъиляй кьенай.
 
Ислам диндин тарихдиз Али мусибатлу инсан хьиз гьатнава. Мусурманри ам кьуд дугъри халифрикай эхиримжиди яз гьисабзава. [[Шийа]] диндин терефдарри Али ибн Абу ТIалибТӀалиб чпин садлагьай имам, гьукумдар ва Мугьаммад пайгъамбардихъ галаз кьетIенкьетӀен мукьва алакъаяр авай пак инсан ''(авлия)'' яз кьазва. ГьакIниГьакӀни абуру адахъ гзаф игитвилер ва аламатар гилигзава.
 
== Уьмуьрдин рехъ ==
===Сифте вахтар===
Адан ацIай тIвар язва: Абуль-Гьасан Али ибн Абу ТIалиб ибн Абд аль-МутIалиб ибн Гьашим ибн Абд аль-Манаф аль-Къурайши. ''Адаз гьакIни Абу Тураб'' ва ''Гьайдар'' (аслан) лугьузвай. Мугьаммад пайгъамбарди {{салаллагьу алейгьи ва салям}} адаз ''Муртада'' («вичелай рази хьайиди», «хкягъайди») ва ''Маула'' («кIаниди») лугьудай.
 
=== Сифте вахтар ===
Ам 599—600 йисара ражаб вацран 13 лагьай юъуз гьижрадилай 22 йис вилик [[Мекка]] шегьерда [[Къурайш]] тайифадик квай [[Бану Гьашим]]рин сихилрикай тир [[Абу ТIалиб]]ан ва [[Фатима бинт Асад]]ан хзанда дидедиз хьана. Чав агакьай пара кьадар малуматриз килигна, Али пак Каабада дидедиз хьанай тек сад тир инсан тирди чир жезва. Адан буба Абу ТIалиб, Мугьаммад пайгъамбардин {{салаллагьу алейгьи ва салям}} буба — Абдуллагьан хайи стха тир. Диде-буба кьейидалай кьулухъ Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}} шумудни са йис вичин имидин кIвале тербия къачурди я. Вичин нубатда, мал-мулк гъиляй акъатна Абу ТIалиб кIевера гьатай береда, амма Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} крар, вичиз [[Хадиджа бинт Хувайлид|Хадиджа]] гъунин нетижада, тукIвейдалай кьулухъ ада аял тир Алидиз тербия гунин буржи вичин хиве кьуна.
Адан ацIайацӀай тIвартӀвар язва: Абуль-Гьасан Али ибн Абу ТIалибТӀалиб ибн Абд аль-МутIалибМутӀалиб ибн Гьашим ибн Абд аль-Манаф аль-Къурайши. ''Адаз гьакIнигьакӀни Абу Тураб'' ва ''Гьайдар'' (аслан) лугьузвай. Мугьаммад пайгъамбарди {{салаллагьу алейгьи ва салям}} адаз ''Муртада'' («вичелай рази хьайиди», «хкягъайди») ва ''Маула'' («кIанидикӀаниди») лугьудай.
 
Ам 599—600 йисара ражаб вацран 13 лагьай юъуз гьижрадилай 22 йис вилик [[Мекка]] шегьерда [[Къурайш]] тайифадик квай [[Бану Гьашим]]рин сихилрикай тир [[Абу ТIалиб]]ан ва [[Фатима бинт Асад]]ан хзанда дидедиз хьана. Чав агакьай пара кьадар малуматриз килигна, Али пак Каабада дидедиз хьанай тек сад тир инсан тирди чир жезва. Адан буба Абу ТIалибТӀалиб, Мугьаммад пайгъамбардин {{салаллагьу алейгьи ва салям}} буба  — Абдуллагьан хайи стха тир. Диде-буба кьейидалай кьулухъ Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}} шумудни са йис вичин имидин кIвалекӀвале тербия къачурди я. Вичин нубатда, мал-мулк гъиляй акъатна Абу ТIалибТӀалиб кIеверакӀевера гьатай береда, амма Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} крар, вичиз [[Хадиджа бинт Хувайлид|Хадиджа]] гъунин нетижада, тукIвейдалайтукӀвейдалай кьулухъ ада аял тир Алидиз тербия гунин буржи вичин хиве кьуна.
Алидин кIуьд ва я цIуд йисар алукь авурла, ада Ислам кьабулна ва ам дуьньяда Ислам дин кьабул авур садлагьай аял ва итим эгьли хьанай. Меккада уьмуьр авур вахтунда ам садрани Мугьаммад пайгъамбардилай {{салаллагьу алейгьи ва салям}} масаниз къакъатайди туш. Мугьаммад {{салаллагьу алейгьи ва салям}} [[Медина]]диз куьч жез мажбур хьайи вахтунилай са кьадар вилик адаз акси экъечIай меккавийри пайгъамбар яна рекьидай къаст авуна. Душманар адан кIвализ атайла абуруз Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} чкадал, пайгъамбардилай дикъет алудун патал вичин чан хатадик кутуна адан чкадал атанвай, Али жагъана. Гьа вахтунда вич Мугьаммад {{салаллагьу алейгьи ва салям}} Мединадив агакьзавай. Са тIимил вахтунилай Алини Мединадиз рекье гьатна.
 
Алидин кIуьдкӀуьд ва я цIудцӀуд йисар алукь авурла, ада Ислам кьабулна ва ам дуьньяда Ислам дин кьабул авур садлагьай аял ва итим эгьли хьанай. Меккада уьмуьр авур вахтунда ам садрани Мугьаммад пайгъамбардилай {{салаллагьу алейгьи ва салям}} масаниз къакъатайди туш. Мугьаммад {{салаллагьу алейгьи ва салям}} [[Медина]]диз куьч жез мажбур хьайи вахтунилай са кьадар вилик адаз акси экъечIайэкъечӀай меккавийри пайгъамбар яна рекьидай къаст авуна. Душманар адан кIвализкӀвализ атайла абуруз Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} чкадал, пайгъамбардилай дикъет алудун патал вичин чан хатадик кутуна адан чкадал атанвай, Али жагъана. Гьа вахтунда вич Мугьаммад {{салаллагьу алейгьи ва салям}} Мединадив агакьзавай. Са тIимилтӀимил вахтунилай Алини Мединадиз рекье гьатна.
===Дявеяр===
Мусурманрин ва къурайш тайифадин арада хьайи садлагьай ягъунар Бадр хуьруьн патав кьиле фена. Гьа ягъуна Али пайдахчи тир. Ягъун меккадин патай [[Утба ибн Рабиа]], адан стха [[Шейба ибн Рабиа]] ва хва [[Валид ибн Мугира]], мусурманрин патайни Али, пайгъамбардин ими [[Гьамза ибн Абд аль-МуттIалиб|Гьамза]] ва Убейда ибн аль-Гьарисан ''(радиАллагьу ангьум)'' арада хьайи дуэльдилай эгечIнава. Сифте Али ибн Абу ТIалиб Валид ибн Мугирадихъ галаз женгиниз экъечIна ва ам яна кьена. Ахпа Алини Гьамза хирер галукьнай аль-Гьарисан куьмекдиз атана адан душман Шейба гапурдив яна кьена ва аль-Гьарис дяведин майдандай акъудна.
 
=== Дявеяр ===
Бадрда хьайи дяве им мусурманрин садлагьай гъалибвал тир. Женгина къалурай викIегьвилиз килигна Алидиз «АсадуЛлагь» ''(Аллагьдин аслан)'' лакIаб ганай. Дяведин финифда душмандивай мусурманрин гъиле гьатай трофеяр чпин арада апайдала Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}}, виликди меккави Мунаббигь ибн Гьаджжаджаз махсус тир, «Зулфикъар» тIвар алай тур вичиз къачуна. Пайгъамбар рагьметдиз фейидалай кьулухъ и тур Алидин гъилиз фена.
Мусурманрин ва къурайш тайифадин арада хьайи садлагьай ягъунар Бадр хуьруьн патав кьиле фена. Гьа ягъуна Али пайдахчи тир. Ягъун меккадин патай [[Утба ибн Рабиа]], адан стха [[Шейба ибн Рабиа]] ва хва [[Валид ибн Мугира]], мусурманрин патайни Али, пайгъамбардин ими [[Гьамза ибн Абд аль-МуттIалиб|Гьамза]] ва Убейда ибн аль-Гьарисан ''(радиАллагьу ангьум)'' арада хьайи дуэльдилай эгечIнаваэгечӀнава. Сифте Али ибн Абу ТIалибТӀалиб Валид ибн Мугирадихъ галаз женгиниз экъечIнаэкъечӀна ва ам яна кьена. Ахпа Алини Гьамза хирер галукьнай аль-Гьарисан куьмекдиз атана адан душман Шейба гапурдив яна кьена ва аль-Гьарис дяведин майдандай акъудна.
 
Бадрда хьайи дяве им мусурманрин садлагьай гъалибвал тир. Женгина къалурай викIегьвилизвикӀегьвилиз килигна Алидиз «АсадуЛлагь» ''(Аллагьдин аслан)'' лакIаблакӀаб ганай. Дяведин финифда душмандивай мусурманрин гъиле гьатай трофеяр чпин арада апайдала Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}}, виликди меккави Мунаббигь ибн Гьаджжаджаз махсус тир, «Зулфикъар» тIвартӀвар алай тур вичиз къачуна. Пайгъамбар рагьметдиз фейидалай кьулухъ и тур Алидин гъилиз фена.
[[625 йи]]ан март вацра мусурманрин ва къурайш тайифадин кьушунар Угьуд сувун кIанив гьалтнава. Ягъун Алидин ва [[Талгьа ибн Абу Талгьа]]дин кьилдин женгинилай эгечIнава. И дуэльдани Алиди вичин душман кIаник кутуна. Дяведа Али ибн Абу ТIалиба 16 хирер къачунай. Угьуд сувун мукьвал хьайи дяве мусурманри садлагьай ва эхиримжи сеферда магълубвал къазанмишай дяве тир.
 
[[625 йи]]ан март вацра мусурманрин ва къурайш тайифадин кьушунар Угьуд сувун кIанивкӀанив гьалтнава. Ягъун Алидин ва [[Талгьа ибн Абу Талгьа]]дин кьилдин женгинилай эгечIнаваэгечӀнава. И дуэльдани Алиди вичин душман кIаниккӀаник кутуна. Дяведа Али ибн Абу ТIалибаТӀалиба 16 хирер къачунай. Угьуд сувун мукьвал хьайи дяве мусурманри садлагьай ва эхиримжи сеферда магълубвал къазанмишай дяве тир.
===Али ва садлагьай халифар===
Вичин эхиримжи гьаждилай элкъвена хквезвай Мугьаммад пайгъамбар {{салаллагьу алейгьи ва салям}} Мекка ва Медина шегьеррин арада авай Гадир-Хум тIвар алай чкадал ял ягъиз акъвазнай. Ина ада Алидин патахъай ихьтин малумат авуна: «Али зи ирсдар ва стха я, ни зун '''маула'' хьиз кьабулнаватIа Алини ''маула'' хьиз кьабулна кIанзава.» Шийа сектадин терефдарри пайгъамбарди лагьай и гафар кьуна, Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}} вичелай кьулухъ адан кар давам ийидайдан везифадал Али эцигнавайди тестикьарзава. Амма мусурманри, аксина, и малуматдив Мугьаммад пайгъамбардиз {{салаллагьу алейгьи ва салям}} имидин гада ва езне тир Алидин ва вичин арада авай мукьвавал, гьакIни вич кьейидалай кьулухъ хзандин буржияр Алидин хиве гьатна кIанзавай чIал къалурдай ният авайди гьисабзава.
 
=== Али ва садлагьай халифар ===
Пайгъамбар [[632 йис]]уз Медина шегьерда вичин кIвале рагьметдиз фена. Адан кар ни давам ийидатIа къарагънавай месела гьялун патал бану Сайидан мягьледа са десете ансарар гьасятда кIватI хьана. Али ва Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} хзан пайгъамбар кучудунин гьазурвилерив алахънай. КIватI хьанвай ксарин гзафбуруз кьилин везифа вугуз кIанзвай медина шегьердай тир Бану аль-Гьазрадж тайифадин кьил [[Сад ибн Убад]]аз, амма Бану Аус тайифа и кардал кьве рикIин хьанай, гьакIни Бану аль-Гьазраджвийрин са паюни Мугьаммад пайгъамбардин {{салаллагьу алейгьи ва салям}} гьукумдин варисар жедай ихтиярар амайбурулай гзаф адан мукьвабуруз пара авайди фикирзавай. Мусурман джамаатдиз цIийи кьил хкягъунра иштиракнавай ансаррикай Алидин пад кьунвай пуд кас хьана, ибур [[Абу Зарр аль-Гъифари,]] [[аль-Микьдад ибн аль-Асвад]] ва [[Салман аль-Фариси]], амма абурун мураддиз садани метлеб ганач. Са арадилай абурув вичин юлдашар тир [[Умар ибн аль-Гьаттаб|Умар]], [[Абу Убайда]] ва са шумуд мугьажиррихъ галаз [[Абу Бакр]]ни агатна ''(радиАллагьу ангьум)''. Мусурманрин арада зурба нуфусдин сагьиб тир Абу Бакр и кIватIалдиз атайдалай гуьгъуьниз шартIар гьасятда дегиш хьана. Эхирда вири Абу Бакраз кьин кьуна ва ада ''«халифа расулилЛягьи»'' (яни Аллагьдин илчидин эвез) тIвар къачуна мусурман джамаатдин кьилел акъвазна. Алиди вичин наразивал малумарнач, ам жемиятдин краривай са кьадар къакъатна, диндин чирвилерал ва Къуръандин тарсар гунрал алахъна.
Вичин эхиримжи гьаждилай элкъвена хквезвай Мугьаммад пайгъамбар {{салаллагьу алейгьи ва салям}} Мекка ва Медина шегьеррин арада авай Гадир-Хум тIвартӀвар алай чкадал ял ягъиз акъвазнай. Ина ада Алидин патахъай ихьтин малумат авуна: «Али зи ирсдар ва стха я, ни зун '''маула'' хьиз кьабулнаватIакьабулнаватӀа Алини ''маула'' хьиз кьабулна кIанзавакӀанзава.» Шийа сектадин терефдарри пайгъамбарди лагьай и гафар кьуна, Мугьаммада {{салаллагьу алейгьи ва салям}} вичелай кьулухъ адан кар давам ийидайдан везифадал Али эцигнавайди тестикьарзава. Амма мусурманри, аксина, и малуматдив Мугьаммад пайгъамбардиз {{салаллагьу алейгьи ва салям}} имидин гада ва езне тир Алидин ва вичин арада авай мукьвавал, гьакIнигьакӀни вич кьейидалай кьулухъ хзандин буржияр Алидин хиве гьатна кIанзавайкӀанзавай чIалчӀал къалурдай ният авайди гьисабзава.
 
Пайгъамбар [[632 йис]]уз Медина шегьерда вичин кIвалекӀвале рагьметдиз фена. Адан кар ни давам ийидатIаийидатӀа къарагънавай месела гьялун патал бану Сайидан мягьледа са десете ансарар гьасятда кIватIкӀватӀ хьана. Али ва Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} хзан пайгъамбар кучудунин гьазурвилерив алахънай. КIватIКӀватӀ хьанвай ксарин гзафбуруз кьилин везифа вугуз кIанзвайкӀанзвай медина шегьердай тир Бану аль-Гьазрадж тайифадин кьил [[Сад ибн Убад]]аз, амма Бану Аус тайифа и кардал кьве рикIинрикӀин хьанай, гьакIнигьакӀни Бану аль-Гьазраджвийрин са паюни Мугьаммад пайгъамбардин {{салаллагьу алейгьи ва салям}} гьукумдин варисар жедай ихтиярар амайбурулай гзаф адан мукьвабуруз пара авайди фикирзавай. Мусурман джамаатдиз цIийицӀийи кьил хкягъунра иштиракнавай ансаррикай Алидин пад кьунвай пуд кас хьана, ибур [[Абу Зарр аль-Гъифари,]] [[аль-Микьдад ибн аль-Асвад]] ва [[Салман аль-Фариси]], амма абурун мураддиз садани метлеб ганач. Са арадилай абурув вичин юлдашар тир [[Умар ибн аль-Гьаттаб|Умар]], [[Абу Убайда]] ва са шумуд мугьажиррихъ галаз [[Абу Бакр]]ни агатна ''(радиАллагьу ангьум)''. Мусурманрин арада зурба нуфусдин сагьиб тир Абу Бакр и кIватIалдизкӀватӀалдиз атайдалай гуьгъуьниз шартIаршартӀар гьасятда дегиш хьана. Эхирда вири Абу Бакраз кьин кьуна ва ада ''«халифа расулилЛягьи»'' (яни Аллагьдин илчидин эвез) тIвартӀвар къачуна мусурман джамаатдин кьилел акъвазна. Алиди вичин наразивал малумарнач, ам жемиятдин краривай са кьадар къакъатна, диндин чирвилерал ва Къуръандин тарсар гунрал алахъна.
Рагьметдиз физ мукьва Абу Бакра вичин чкадал Умар ибн аль-Гьаттаб тайинарна, Умарани рекьидайла вичелай кьулухъ ругуд виридалайни гьуьрмет ва нуфус авай мусурманрин тIварар кьуна ва чпин арада виридан разивилелди цIийи халиф хкягъун буйругъна, ибур Али, [[Усман]], [[Саад ибн Абу Вакъкъас]], [[аз-Зубайр]], [[Талгьа]] ва [[Абдуррагьман ибн Ауф]] тир ''(радиАллагьу ангьум)''. Гьа вахтунда Талгьа Медина шегьерда авачир, Абдуррагьман ибн Ауфа вичин хиве халифвилин везифа кьаз кIанзвачирди, амма рахунар тешкил авуна кьиле тухудай крарин къуллугъдал акъвазиз рази хьана. ГьакI хьайила, халифвал кIанз дяве кьазвай ксарикай кьуд кас амукьна: Али, Усман, Саад ва аз-Зубайр. Ахпа гьа ругуд касдикай ибарат тир кIеретIдин иштиракчияр мискIиндин патав галай са кIвале кIватI хьайи йикъалай пуд йикъан рахунар гатIумнай.
 
Рагьметдиз физ мукьва Абу Бакра вичин чкадал Умар ибн аль-Гьаттаб тайинарна, Умарани рекьидайла вичелай кьулухъ ругуд виридалайни гьуьрмет ва нуфус авай мусурманрин тIварартӀварар кьуна ва чпин арада виридан разивилелди цIийицӀийи халиф хкягъун буйругъна, ибур Али, [[Усман]], [[Саад ибн Абу Вакъкъас]], [[аз-Зубайр]], [[Талгьа]] ва [[Абдуррагьман ибн Ауф]] тир ''(радиАллагьу ангьум)''. Гьа вахтунда Талгьа Медина шегьерда авачир, Абдуррагьман ибн Ауфа вичин хиве халифвилин везифа кьаз кIанзвачирдикӀанзвачирди, амма рахунар тешкил авуна кьиле тухудай крарин къуллугъдал акъвазиз рази хьана. ГьакIГьакӀ хьайила, халифвал кIанзкӀанз дяве кьазвай ксарикай кьуд кас амукьна: Али, Усман, Саад ва аз-Зубайр. Ахпа гьа ругуд касдикай ибарат тир кIеретIдинкӀеретӀдин иштиракчияр мискIиндинмискӀиндин патав галай са кIвалекӀвале кIватIкӀватӀ хьайи йикъалай пуд йикъан рахунар гатIумнайгатӀумнай.
И агьвалатдин гьакъиндай, Абдуррагьман ибн Ауфан хтул тир Аль-Мисвар ибн Магьрамавай агакьай кьисадив кьурвал рахунар икI кьиле фена. Сифте нубатда Абдуррагьмана гьар кандидатдиз, чеб хкягъ тавуртIа чпи вуж хкядайтиртIа лагьана суал гана. Алиди, аз-Зубайра ва Саада — Усман лагьана, Усмана — Али хкяна. Гила умуми фикирдал атана са къарар кьабулна кIанзавайди акур Абдуррагьмана икI лагьана: «Али ва Усманан арада куь фикирар сад-садав дуьз атанач». Ахпа ада Алидин гъил кьуна жузуна: ''«Вуна Аллагьдин ктаб тир Къуръандин, пайгъамбардин адетрин (сунна) ва Абу Бакранни Умаран крарин рекье аваз финал кьин кьазвани?»''. Алиди жаваб гана: ''«Я Аллагь! Ваъ, за абур мумкин тир кьадарда ийиз алахъдайдал кьин кьазва»''. Гьа и суал Абдуррагьмана Усманаз гайила, ада вич вичиз агъунваз чIалахъардайвал эхь лагьана жаваб ганай. Ахпа Абдуррагьмана кIеви ванцелди лагьана: ''«Я Аллагь. Яб це ва шагьидвал ая. Я Аллагь, за зи кьамал (хиве) авайбур Усманан кьамал (хиве) эцигзава.»''
 
И агьвалатдин гьакъиндай, Абдуррагьман ибн Ауфан хтул тир Аль-Мисвар ибн Магьрамавай агакьай кьисадив кьурвал рахунар икIикӀ кьиле фена. Сифте нубатда Абдуррагьмана гьар кандидатдиз, чеб хкягъ тавуртIатавуртӀа чпи вуж хкядайтиртIахкядайтиртӀа лагьана суал гана. Алиди, аз-Зубайра ва Саада  — Усман лагьана, Усмана  — Али хкяна. Гила умуми фикирдал атана са къарар кьабулна кIанзавайдикӀанзавайди акур Абдуррагьмана икIикӀ лагьана: «Али ва Усманан арада куь фикирар сад-садав дуьз атанач». Ахпа ада Алидин гъил кьуна жузуна: ''«Вуна Аллагьдин ктаб тир Къуръандин, пайгъамбардин адетрин (сунна) ва Абу Бакранни Умаран крарин рекье аваз финал кьин кьазвани?»''. Алиди жаваб гана: ''«Я Аллагь! Ваъ, за абур мумкин тир кьадарда ийиз алахъдайдал кьин кьазва»''. Гьа и суал Абдуррагьмана Усманаз гайила, ада вич вичиз агъунваз чIалахъардайвалчӀалахъардайвал эхь лагьана жаваб ганай. Ахпа Абдуррагьмана кIевикӀеви ванцелди лагьана: ''«Я Аллагь. Яб це ва шагьидвал ая. Я Аллагь, за зи кьамал (хиве) авайбур Усманан кьамал (хиве) эцигзава.»''
Амр ибн Маймун аль-Аздиди гузвай малуматриз килигна, абурун арада меслятар аль-Мисваран лугьунра къалурнавай хьиз регьят кьиле феначир. Мугьаммад пайгъамбардин {{саллаллагьу алейгьи ва салам}} ва Алидин ими Аббаса, Саад ибн Абу Вакъкъас вичин имидин гада тир Абдуррагьман ибн Ауфан фикирдин аксиниз акъатдачирди сифтедай лагьанай, гьакIни эхиримжиди Усманан бажанах я. Усмана Абдуррагьман хкядай чIал, ва я иштиракчияр Абдуррагьман ибн Ауфан нуфуслу гафуниз муьтIуьгъ жедай чIал ада виликамазди кьатIанай.
 
Амр ибн Маймун аль-Аздиди гузвай малуматриз килигна, абурун арада меслятар аль-Мисваран лугьунра къалурнавай хьиз регьят кьиле феначир. Мугьаммад пайгъамбардин {{саллаллагьу алейгьи ва салам}} ва Алидин ими Аббаса, Саад ибн Абу Вакъкъас вичин имидин гада тир Абдуррагьман ибн Ауфан фикирдин аксиниз акъатдачирди сифтедай лагьанай, гьакIнигьакӀни эхиримжиди Усманан бажанах я. Усмана Абдуррагьман хкядай чIалчӀал, ва я иштиракчияр Абдуррагьман ибн Ауфан нуфуслу гафуниз муьтIуьгъмуьтӀуьгъ жедай чIалчӀал ада виликамазди кьатIанайкьатӀанай.
Вичиз малуматар гайи [[Куфа]] эгьлидин гафар авайвал хвенай Ибн Маймунан гъиливкхьинра и вакъиаяр са кьадар масакIа къалурнава. И версиядай чир жезва хьи, Али ва Усманалай вилик Абдуррагьман ибн Ауфа аз-Зубайраз ва Саад ибн Абу Вакъкъасас эверна ва абуруз Абд-Манафан несилрикай (яни Али ва Усман) ни вуж хкяда лагьана суал гана. Аз-Зубайра Али лагьана. Саад ибн Абу Вакъкъасас Абдуррагьман хкягъиз кIанзвайди лагьана, амма и кьведан арада хкягъайтIа вичи Алидин пад кьада. Пакад юкъуз Абдуррагьмана ансарар, мугьажирар ва дяведин регьберар санал кIватIна абурун фикир чирун патал. Пайгъамбардин тIвар-ван авай сагьабрикай сад тир Аммар ибн Ясира Алидиз дестек гана. Адан фикирдихъ галаз Аль-Микьдад, Ибн Абу Сарх ва Абдуллагь ибн Абу Рабиа рази хьана. ГьакI ятIани, Абдуррагьман ибн Абу Ауфа халифвилел Усман тайин хьанайди малумарайдалай кьулухъ, Алиди адак терефкарвилин тахсир кутунай. Гьа юкъуз Аль-Микьдаданни Абдуррагьман ибн Абу Ауфан арада гьужетар хьанай.
 
Вичиз малуматар гайи [[Куфа]] эгьлидин гафар авайвал хвенай Ибн Маймунан гъиливкхьинра и вакъиаяр са кьадар масакIамасакӀа къалурнава. И версиядай чир жезва хьи, Али ва Усманалай вилик Абдуррагьман ибн Ауфа аз-Зубайраз ва Саад ибн Абу Вакъкъасас эверна ва абуруз Абд-Манафан несилрикай (яни Али ва Усман) ни вуж хкяда лагьана суал гана. Аз-Зубайра Али лагьана. Саад ибн Абу Вакъкъасас Абдуррагьман хкягъиз кIанзвайдикӀанзвайди лагьана, амма и кьведан арада хкягъайтIахкягъайтӀа вичи Алидин пад кьада. Пакад юкъуз Абдуррагьмана ансарар, мугьажирар ва дяведин регьберар санал кIватIнакӀватӀна абурун фикир чирун патал. Пайгъамбардин тIвартӀвар-ван авай сагьабрикай сад тир Аммар ибн Ясира Алидиз дестек гана. Адан фикирдихъ галаз Аль-Микьдад, Ибн Абу Сарх ва Абдуллагь ибн Абу Рабиа рази хьана. ГьакIГьакӀ ятIаниятӀани, Абдуррагьман ибн Абу Ауфа халифвилел Усман тайин хьанайди малумарайдалай кьулухъ, Алиди адак терефкарвилин тахсир кутунай. Гьа юкъуз Аль-Микьдаданни Абдуррагьман ибн Абу Ауфан арада гьужетар хьанай.
Винихъ гайибуруз килиг тавуна, нетижада цIийи халиф Усман ибн Аффан хьанай. Ам араб халкьдин арада гзаф нуфуслу несилрикай тир [[Бану Умайа]]йрин велед тир. Гуьгъуьнлай, Усман яна кьейидалай кьулухъ и несилди Алидиз дяве малумарда ва Аллагь Суьбгьанагьу ва Таалядин кьадардалди Исламдин уммат «садлагьай фитне» лугьудай гзаф четин вакъиайрин девирдиз гьатда.
 
Винихъ гайибуруз килиг тавуна, нетижада цIийицӀийи халиф Усман ибн Аффан хьанай. Ам араб халкьдин арада гзаф нуфуслу несилрикай тир [[Бану Умайа]]йрин велед тир. Гуьгъуьнлай, Усман яна кьейидалай кьулухъ и несилди Алидиз дяве малумарда ва Аллагь Суьбгьанагьу ва Таалядин кьадардалди Исламдин уммат «садлагьай фитне» лугьудай гзаф четин вакъиайрин девирдиз гьатда.
==Халифвал==
Усман ибн Аффан кьейидалай кьулухъ пуд югъ алатайла халифвилин чкадал Али атана. Кьин кьурдайлай кьулухъ ада мискIинда жемятдин вилик ихьтин гафарив экъечIна: ''«Аллагьдин расул — Аллагьдин салатни салам хьуй адал — къахчурдалай кьулухъ, инсанри адан халиф (чкадал акъвазнай кас) яз Абу Бакр авуна, ахпа Абу Бакра вичин чкадал адан рекье аваз физвай Умар эцигна. Ахпа Умара ругуд ксарикай ибарат тир мешвера тешкилна ва абуру Усманан хийирдиз къарар кьабулна. Ада квез виридаз дакIан кIвалахар авурди я, абур гьи кIвалахар ятIа квез хъсан чида. Ахпа ам элкъуьрна кьуна ва кьена. Гуьгъуьнлай куьн жуван ихтиярдалди зи патав атана ва завай тIалабна. Зун куьн хьтин инсан я. Квез вуч тайинарнаватIа зазни тайинарнава, куь хиве авай буржияр зи хивикни ква. Аллагьди куьни кьиникьинин арада авай варар ахъайна ва йифен мичIивал алукьзавай хьиз фитнедин вахтар алукьна. Ва и крариз, сабурлу, фагьумлу ва крар кьатIидай касдилай гъейри садавайни давам гъиз жедач. Эгер куьн заз ва Аллагьдиз муьтIуьгъ хьайитIа за куьн куь пайгъамбардин рекьел хкида ва ада чаз буйругънавайбур кьилиз акъудда. Гьакъикъатда, заз Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} джамаатдиз гьакимвал ийидай мурад авачирди аршдилай ва вичин Тахтунилай Аллагьдиз аквазва, амма куь фикир сад хьайила завай куьн туна физ хьанач.»''.
 
== Халифвал ==
===Халифатда ватандаш дяве===
Усман ибн Аффан кьейидалай кьулухъ пуд югъ алатайла халифвилин чкадал Али атана. Кьин кьурдайлай кьулухъ ада мискIиндамискӀинда жемятдин вилик ихьтин гафарив экъечIнаэкъечӀна: ''«Аллагьдин расул  — Аллагьдин салатни салам хьуй адал  — къахчурдалай кьулухъ, инсанри адан халиф (чкадал акъвазнай кас) яз Абу Бакр авуна, ахпа Абу Бакра вичин чкадал адан рекье аваз физвай Умар эцигна. Ахпа Умара ругуд ксарикай ибарат тир мешвера тешкилна ва абуру Усманан хийирдиз къарар кьабулна. Ада квез виридаз дакIандакӀан кIвалахаркӀвалахар авурди я, абур гьи кIвалахаркӀвалахар ятIаятӀа квез хъсан чида. Ахпа ам элкъуьрна кьуна ва кьена. Гуьгъуьнлай куьн жуван ихтиярдалди зи патав атана ва завай тIалабнатӀалабна. Зун куьн хьтин инсан я. Квез вуч тайинарнаватIатайинарнаватӀа зазни тайинарнава, куь хиве авай буржияр зи хивикни ква. Аллагьди куьни кьиникьинин арада авай варар ахъайна ва йифен мичIивалмичӀивал алукьзавай хьиз фитнедин вахтар алукьна. Ва и крариз, сабурлу, фагьумлу ва крар кьатIидайкьатӀидай касдилай гъейри садавайни давам гъиз жедач. Эгер куьн заз ва Аллагьдиз муьтIуьгъмуьтӀуьгъ хьайитIахьайитӀа за куьн куь пайгъамбардин рекьел хкида ва ада чаз буйругънавайбур кьилиз акъудда. Гьакъикъатда, заз Мугьаммадан {{салаллагьу алейгьи ва салям}} джамаатдиз гьакимвал ийидай мурад авачирди аршдилай ва вичин Тахтунилай Аллагьдиз аквазва, амма куь фикир сад хьайила завай куьн туна физ хьанач.»''.
Идарадин кьенерар гъилериз къачур Алиди Медина шегьер фад заманада къайдадик кухтуна. Адан гьукум Мисриди, Иракди ва Йеменди кьабулна. Амма Сириядин халифа, Усманан мукьвади тир Муавияди Алидиз байат ганач. Ада фикирзавайвал, Усман яна кьенай ксарихъ галаз авай алакъайрив Алиди вич лекеламишнава. Муавияди Дамаск шегьердин мискIинда Усманан ивидив кьацIанвай перем ва адан папан Наиладин атIанвай тупIар акъудна туна. Али халиф яз кьабул тавурбурукай сад мусурман кьушунрин кьил Саад ибн Абу Вакъкъасни тир. Али ибн Абу ТIалибан пад такьур ксар Аравиядани пара авай. Абурун гзаф пай Мединадай, халиф Усман яна кьейи ксариз жазаяр гуз тади тийизвай Алидикай нарази тир пайгъамбардин паб Аиша яшамиш жезвай Мекка шегьердиз куьч хьана.
 
===Деведин Халифатда ватандаш дяве ===
Идарадин кьенерар гъилериз къачур Алиди Медина шегьер фад заманада къайдадик кухтуна. Адан гьукум Мисриди, Иракди ва Йеменди кьабулна. Амма Сириядин халифа, Усманан мукьвади тир Муавияди Алидиз байат ганач. Ада фикирзавайвал, Усман яна кьенай ксарихъ галаз авай алакъайрив Алиди вич лекеламишнава. Муавияди Дамаск шегьердин мискIиндамискӀинда Усманан ивидив кьацIанвайкьацӀанвай перем ва адан папан Наиладин атIанвайатӀанвай тупIартупӀар акъудна туна. Али халиф яз кьабул тавурбурукай сад мусурман кьушунрин кьил Саад ибн Абу Вакъкъасни тир. Али ибн Абу ТIалибанТӀалибан пад такьур ксар Аравиядани пара авай. Абурун гзаф пай Мединадай, халиф Усман яна кьейи ксариз жазаяр гуз тади тийизвай Алидикай нарази тир пайгъамбардин паб Аиша яшамиш жезвай Мекка шегьердиз куьч хьана.
656 йисан август вацра, Муавиядихъ галаз араяр михьиз чIур хьайидайлай кьулухъ, Али адахъ галаз дяведиз гьазур жез эгечIна. Амма адан аксиниз, кьилел Талгьа, адан имидин гада Аз-Зубайр ва пайгъамбардин паб Аиша аваз, садлагьайди Меккавияр экъечIна. Абуру Басра шегьердин эгьлийрик футфадалди хъел кутуна ва са кьадар вахтунилай абурун тIалабуналди Усманан кьиникьиник гъил квай ксар кьуна ва абурун чIехи пай яна кьенай. ГьакI ятIани, мукьвал алай Куфа шегьерди Алидин пад кьунай. Са тIимил вахтунилай халиф Али кьилел алаз 12 агъзур кьадардин кьушунар секинсуз Барса шегьердив агатна ва декабрь вацра хьайи женгина абуру гъалибвал къачуна. Алидин патай пара кьадар тIвар-ван авай ансарар женг чIугвазвай, абурун арада [[Абу Айюб аль-Ансари]], [[Аммар ибн Ясир]], [[Къайс ибн Сад]] ва мсб. авай. Гьа дяведа Абу Талгьадин кIвачихъ хьел галукьна ва са тIимил вахтунилай ам иви квадарна кьенай. Мумкин я, Талгьа кьейидалай гуьгъуьниз барсавийрик зурзун акатна ва абур кьулухъ чIугваз эгечIна. Кьулухъ элкъвенай кьушунар акъвазариз тахьана кьилдиз амукьай Аз-Зубайр дяведин майдандай Вади ас-Сиба тIвар алай чкадиз катна, ана ам са бедуинди яна кьенай. И дяве къетIъ авур ягъун, винел Айша ацукьнавай деведин патав хьанвайвиляй адаз «деведин дяве» тIвар гайиди я. Алидин кьушунди басравияр михьиз дарбадагънай. И тегьерда Алиди уьлкведа вичин гьакимвал мадни мягькемарнай.
 
=== Деведин дяве ===
===Сиффина ягъун. Хариджияр===
656 йисан август вацра, Муавиядихъ галаз араяр михьиз чIурчӀур хьайидайлай кьулухъ, Али адахъ галаз дяведиз гьазур жез эгечIнаэгечӀна. Амма адан аксиниз, кьилел Талгьа, адан имидин гада Аз-Зубайр ва пайгъамбардин паб Аиша аваз, садлагьайди Меккавияр экъечIнаэкъечӀна. Абуру Басра шегьердин эгьлийрик футфадалди хъел кутуна ва са кьадар вахтунилай абурун тIалабуналдитӀалабуналди Усманан кьиникьиник гъил квай ксар кьуна ва абурун чIехичӀехи пай яна кьенай. ГьакIГьакӀ ятIаниятӀани, мукьвал алай Куфа шегьерди Алидин пад кьунай. Са тIимилтӀимил вахтунилай халиф Али кьилел алаз 12 агъзур кьадардин кьушунар секинсуз Барса шегьердив агатна ва декабрь вацра хьайи женгина абуру гъалибвал къачуна. Алидин патай пара кьадар тIвартӀвар-ван авай ансарар женг чIугвазвайчӀугвазвай, абурун арада [[Абу Айюб аль-Ансари]], [[Аммар ибн Ясир]], [[Къайс ибн Сад]] ва мсб. авай. Гьа дяведа Абу Талгьадин кIвачихъкӀвачихъ хьел галукьна ва са тIимилтӀимил вахтунилай ам иви квадарна кьенай. Мумкин я, Талгьа кьейидалай гуьгъуьниз барсавийрик зурзун акатна ва абур кьулухъ чIугвазчӀугваз эгечIнаэгечӀна. Кьулухъ элкъвенай кьушунар акъвазариз тахьана кьилдиз амукьай Аз-Зубайр дяведин майдандай Вади ас-Сиба тIвартӀвар алай чкадиз катна, ана ам са бедуинди яна кьенай. И дяве къетIъкъетӀъ авур ягъун, винел Айша ацукьнавай деведин патав хьанвайвиляй адаз «деведин дяве» тIвартӀвар гайиди я. Алидин кьушунди басравияр михьиз дарбадагънай. И тегьерда Алиди уьлкведа вичин гьакимвал мадни мягькемарнай.
657 йисан январь вацра Али ибн Абу ТIалиб Куфа шегьердиз куьч хьана, ана адаз резиденция тешкилнай. Халифатдин яргъал патара авай вилаятри адаз кьин кьурдавай, Алидин къуватар мадни гзаф жезвай. Са тIимил вахтунилай Алидин ихтиярдик 50 агъзур кьадардин кьушунар квай. Апрель вацра ам дяведалди Сириядиз рекье гьатна, [[Ракка]] шегьердин мукьвал [[Фират вацI]]алай элячIна ва Сиффин хуьруьн патав Муавиядин ксарал гьалтна. И женгиникай малуматар гузвай Ибн Джарир ат-Табариди икI лугьузва, Алидин патай атанвайбурун чIехи пай мединавиярни ансарар тир. Аль-Масудиди хабар гузвайвал, Алидин патай, виликди Бадрда женг чIугур 87 кас атанай, абурукай 17 кас мугьажирар, 70 ансарар тир.
 
=== Сиффина ягъун. Хариджияр ===
Кар къетIъ ийидай ягъун 657 йисан 19 июльдин пакамахъ гатIумна ва кIпунин вахтарни йифер квачиз кIуьд югъ яргъи хьанай. Алиди Муавия кьилдин женгиниз эверна, амма Муавияди вичин чкадал мавла ракъурнай, адал вичин парталар алукIарна. И амалдар кардикай хабар авачиз адахъ галаз женгиниз экъечIай Алиди ам яна кьенай. Ягъунрин кьведлагьай юкъуз Малик аль-Аштаран регьбервилик квай халифан кьушундин эрчIи къвал ва вич Али кьилел алай кьулан къвалци Муавиядин кьушунар кукIварна кьулухъ вегьенай. Женгинин къативал югъ-кандивай артух жезвай. И ягъунра адетдин аскеррилай гъейри кьве патайни тIвар-ван авай ксарни гзаф рекьизвай. Сирийвийри Аль-Аштарахъ галаз кьилдин женгиниз экъечIай [[Убайдуллагь ибн Умар]] ([[Умар ибн аль-Гьаттаб]]ан хва) ва сириядин йеменвийрин кьил тир Зуль-Кал квадарнай. Ираквийрин патай [[Аммар ибн Ясир]] ва женгинин эхиримжи йикъара Муавиядин алачух элкъуьрна кьаз кIанзвай [[Абдуллагь ибн Будайл]] кьенай. Дяведин нетижа Муавиядин магълубвилел туькIуьзвай. И гьалар акур Амр ибн аль-Аса жидайрин кIвенкIвериз Къуръандин чарар кутIуниз теклифуналди чпин кьушунар михьиз барбатIуникай хкудна. Женг гьасятда акъваз хьана, Али вичин кьушундин регьберрихъ галаз меслятар ийиз элкъвена, садбуру дяве акъвазарна кIанзавайди, муькуьбуруни давамун герек тирди лагьана. Са тIимил фикир авуна Али виридан вилик ихьтин гафарив экъечIна: «Накь зун квез эмир гузвайди тиртIа, къе зун хьанва эмирдиз муьтIуьгъди, накь зун идара йизвайди тиртIа, къе зун хьанва идарадиз табий. Квез сагъдиз амукьиз кIанзава, завай куьн квез такIан тир шеъер ийиз мажбурариз жезвач». Сиффина хьайи дяведа Алиди 25 агъзур, Муавияди 45 агъзур кас квадарнай. Муавияди вичин кьушун хвена, амма Алидин кьушун кьве патахъ къакъатна. Алидин къетIъисузвиликай нарази хьанвай тахминан 12 агъзур аскер лагерь гадарна хъфенай, гуьгъуьнлай абуруз ''хариджияр'' тIвар эцигнай.
657 йисан январь вацра Али ибн Абу ТIалибТӀалиб Куфа шегьердиз куьч хьана, ана адаз резиденция тешкилнай. Халифатдин яргъал патара авай вилаятри адаз кьин кьурдавай, Алидин къуватар мадни гзаф жезвай. Са тIимилтӀимил вахтунилай Алидин ихтиярдик 50 агъзур кьадардин кьушунар квай. Апрель вацра ам дяведалди Сириядиз рекье гьатна, [[Ракка]] шегьердин мукьвал [[Фират вацI]]алай элячIнаэлячӀна ва Сиффин хуьруьн патав Муавиядин ксарал гьалтна. И женгиникай малуматар гузвай Ибн Джарир ат-Табариди икIикӀ лугьузва, Алидин патай атанвайбурун чIехичӀехи пай мединавиярни ансарар тир. Аль-Масудиди хабар гузвайвал, Алидин патай, виликди Бадрда женг чIугурчӀугур 87 кас атанай, абурукай 17 кас мугьажирар, 70 ансарар тир.
 
Кар къетIъкъетӀъ ийидай ягъун 657 йисан 19 июльдин пакамахъ гатIумнагатӀумна ва кIпунинкӀпунин вахтарни йифер квачиз кIуьдкӀуьд югъ яргъи хьанай. Алиди Муавия кьилдин женгиниз эверна, амма Муавияди вичин чкадал мавла ракъурнай, адал вичин парталар алукIарнаалукӀарна. И амалдар кардикай хабар авачиз адахъ галаз женгиниз экъечIайэкъечӀай Алиди ам яна кьенай. Ягъунрин кьведлагьай юкъуз Малик аль-Аштаран регьбервилик квай халифан кьушундин эрчIиэрчӀи къвал ва вич Али кьилел алай кьулан къвалци Муавиядин кьушунар кукIварнакукӀварна кьулухъ вегьенай. Женгинин къативал югъ-кандивай артух жезвай. И ягъунра адетдин аскеррилай гъейри кьве патайни тIвартӀвар-ван авай ксарни гзаф рекьизвай. Сирийвийри Аль-Аштарахъ галаз кьилдин женгиниз экъечIайэкъечӀай [[Убайдуллагь ибн Умар]] ([[Умар ибн аль-Гьаттаб]]ан хва) ва сириядин йеменвийрин кьил тир Зуль-Кал квадарнай. Ираквийрин патай [[Аммар ибн Ясир]] ва женгинин эхиримжи йикъара Муавиядин алачух элкъуьрна кьаз кIанзвайкӀанзвай [[Абдуллагь ибн Будайл]] кьенай. Дяведин нетижа Муавиядин магълубвилел туькIуьзвайтуькӀуьзвай. И гьалар акур Амр ибн аль-Аса жидайрин кIвенкIверизкӀвенкӀвериз Къуръандин чарар кутIунизкутӀуниз теклифуналди чпин кьушунар михьиз барбатIуникайбарбатӀуникай хкудна. Женг гьасятда акъваз хьана, Али вичин кьушундин регьберрихъ галаз меслятар ийиз элкъвена, садбуру дяве акъвазарна кIанзавайдикӀанзавайди, муькуьбуруни давамун герек тирди лагьана. Са тIимилтӀимил фикир авуна Али виридан вилик ихьтин гафарив экъечIнаэкъечӀна: «Накь зун квез эмир гузвайди тиртIатиртӀа, къе зун хьанва эмирдиз муьтIуьгъдимуьтӀуьгъди, накь зун идара йизвайди тиртIатиртӀа, къе зун хьанва идарадиз табий. Квез сагъдиз амукьиз кIанзавакӀанзава, завай куьн квез такIантакӀан тир шеъер ийиз мажбурариз жезвач». Сиффина хьайи дяведа Алиди 25 агъзур, Муавияди 45 агъзур кас квадарнай. Муавияди вичин кьушун хвена, амма Алидин кьушун кьве патахъ къакъатна. Алидин къетIъисузвиликайкъетӀъисузвиликай нарази хьанвай тахминан 12 агъзур аскер лагерь гадарна хъфенай, гуьгъуьнлай абуруз ''хариджияр'' тIвартӀвар эцигнай.
===Кьиникь===
Ибн Сад аль-Багъдади, аль-Балазури, аль-Мубаррад, аль-Масуди, аль-Исфахани, Ибн Шахрашуб хьтин авторрив агакьай хейлин кьисайрив кьурвал, Мугьаммад пайгъамбардиз {{салаллагьу алейгьи ва салям}} (ва я Алидиз), Алидин чуру кьиликай кIвахьзавай ивидай кьацIадайди виликамазди чизвай. Ан-Нахраванда хьайи ягъунра кьиникьикай хкатай хариджийри, мусурман умматдиз гъайи ихьтин къакъатунрин тахсиркарар тир Али, Муавия ва Амр ибн аль-Ас тайин авур са вахтунда яна рекьидай чинебан икьрар кьабулна. Икьрардин шерикрикай сад Абдуррагьман ибн Мулджам Тайм ар-Рибаб тайифадин векилрихъ галаз гьалтнай, абурухъ ан-Нахравандин ягъунра вичин дахни стха квадарнавай Катами бинт аш-Шиджна тIвар галай са дишегьлини галай. Ибн Мулджама адаз вичин паб жез теклифна, дишегьлиди разивал гана, амма мехъерин магьар яз вичиз пуд агъзур диргьам пул, са лукI ва Алидин кьиникь гудай шартIуналди. Адаз вичин мукьвабур яна кьенай Алидивай кьисас къахчуз кIанзвай. 661 йисан 22 январьдин йифиз пуд шерик, абурук Ибн Мулджамни кваз, Куфа шегьердин жуьмя мискIинда экуьнин кпIуналди амукьнавай ксарихъ галаз акъваздай къарар къачуна. Экв малум хьайи вахтудна Алиди азан гьарайна мискIиндин къенез гьахьна. Ибн Мулджам ва адан шерикрикай сад: «Дуван тек са Аллагьдиз махсус я, ваз ва турар гвай ви ксариз туш, я Али» гафар гьарайна Алидин винел вегьена. Шерикдивай куткуз хьанач, амма Ибн Мулджама Алидиз агъу гвянай гапурдив кьиникьал гъидай хирер авуна. Кьве шерикдивай катиз мумкин хьана, амма Ибн Мулджам кьуна халифан патав гъана. Алиди лагьана: «Чандин чкадал чан жеда, эгер зун кьейитIа, рекьикь, эгер амукьайтIа адан кар за жува аквада». Муавиядин ва аль-Асан месэладикай рахайтIа, абур кьведни кьиникьикай хкатна. Муавиядин кIвачик жизви хер галукьна, амма аль-Асан чкадал, ам вич хьиз хьана ягъалмишай хариджийри адаз мукьва тир къуллугъчи Хариджа ибн Хузафа яна кьенай. Алиди вичин патав хваяр Гьасаназни Гьусейназ эверна ва эхиримжи несигьат гана: «умунвилелни диндарвилел кIеви хьун ва Ханафия тIвар алай адан папакай хьайи, чпин гъвечIи стха тир, аялдихъ галаз хъуьтIуьл хьун.» Гьадалай кьулухъ ада весидин чар кхьена ва уьмуьрдин эхиримжи декъикъадалди шагьада ва Аллагьдин тIвар тикрарзавай. Халиф Али ибн Абу ТIалиб 23 январьдин йифиз рагьметдиз фена. Али Куфа шегьердин мукьвал кучуднава. Ам кучуднавай чка сир яз кьунвай, анжах аббасвийрин династиядин халиф Гьарун ар-Рашида гьукум гьалай чIавуз адан сурун чка дуьздал акъуднай ва са тIимил вахтунилай анал пIир (пак чка) туькIуьрнай, гуьгъуьнлай гьа пIирен къваларив Эн-Наджаф шегьер экIя хьанва.
 
=== Кьиникь ===
==Кьиникьилай кьулухъ==
Ибн Сад аль-Багъдади, аль-Балазури, аль-Мубаррад, аль-Масуди, аль-Исфахани, Ибн Шахрашуб хьтин авторрив агакьай хейлин кьисайрив кьурвал, Мугьаммад пайгъамбардиз {{салаллагьу алейгьи ва салям}} (ва я Алидиз), Алидин чуру кьиликай кIвахьзавайкӀвахьзавай ивидай кьацIадайдикьацӀадайди виликамазди чизвай. Ан-Нахраванда хьайи ягъунра кьиникьикай хкатай хариджийри, мусурман умматдиз гъайи ихьтин къакъатунрин тахсиркарар тир Али, Муавия ва Амр ибн аль-Ас тайин авур са вахтунда яна рекьидай чинебан икьрар кьабулна. Икьрардин шерикрикай сад Абдуррагьман ибн Мулджам Тайм ар-Рибаб тайифадин векилрихъ галаз гьалтнай, абурухъ ан-Нахравандин ягъунра вичин дахни стха квадарнавай Катами бинт аш-Шиджна тIвартӀвар галай са дишегьлини галай. Ибн Мулджама адаз вичин паб жез теклифна, дишегьлиди разивал гана, амма мехъерин магьар яз вичиз пуд агъзур диргьам пул, са лукIлукӀ ва Алидин кьиникь гудай шартIуналдишартӀуналди. Адаз вичин мукьвабур яна кьенай Алидивай кьисас къахчуз кIанзвайкӀанзвай. 661 йисан 22 январьдин йифиз пуд шерик, абурук Ибн Мулджамни кваз, Куфа шегьердин жуьмя мискIиндамискӀинда экуьнин кпIуналдикпӀуналди амукьнавай ксарихъ галаз акъваздай къарар къачуна. Экв малум хьайи вахтудна Алиди азан гьарайна мискIиндинмискӀиндин къенез гьахьна. Ибн Мулджам ва адан шерикрикай сад: «Дуван тек са Аллагьдиз махсус я, ваз ва турар гвай ви ксариз туш, я Али» гафар гьарайна Алидин винел вегьена. Шерикдивай куткуз хьанач, амма Ибн Мулджама Алидиз агъу гвянай гапурдив кьиникьал гъидай хирер авуна. Кьве шерикдивай катиз мумкин хьана, амма Ибн Мулджам кьуна халифан патав гъана. Алиди лагьана: «Чандин чкадал чан жеда, эгер зун кьейитIакьейитӀа, рекьикь, эгер амукьайтIаамукьайтӀа адан кар за жува аквада». Муавиядин ва аль-Асан месэладикай рахайтIарахайтӀа, абур кьведни кьиникьикай хкатна. Муавиядин кIвачиккӀвачик жизви хер галукьна, амма аль-Асан чкадал, ам вич хьиз хьана ягъалмишай хариджийри адаз мукьва тир къуллугъчи Хариджа ибн Хузафа яна кьенай. Алиди вичин патав хваяр Гьасаназни Гьусейназ эверна ва эхиримжи несигьат гана: «умунвилелни диндарвилел кIевикӀеви хьун ва Ханафия тIвартӀвар алай адан папакай хьайи, чпин гъвечIигъвечӀи стха тир, аялдихъ галаз хъуьтIуьлхъуьтӀуьл хьун.» Гьадалай кьулухъ ада весидин чар кхьена ва уьмуьрдин эхиримжи декъикъадалди шагьада ва Аллагьдин тIвартӀвар тикрарзавай. Халиф Али ибн Абу ТIалибТӀалиб 23 январьдин йифиз рагьметдиз фена. Али Куфа шегьердин мукьвал кучуднава. Ам кучуднавай чка сир яз кьунвай, анжах аббасвийрин династиядин халиф Гьарун ар-Рашида гьукум гьалай чIавузчӀавуз адан сурун чка дуьздал акъуднай ва са тIимилтӀимил вахтунилай анал пIирпӀир (пак чка) туькIуьрнайтуькӀуьрнай, гуьгъуьнлай гьа пIиренпӀирен къваларив Эн-Наджаф шегьер экIяэкӀя хьанва.
Малум тирвал, 664 йисуз рекьиз мукьва [[Амр ибн аль-Ас]]а вичин гунагьар хиве кьунай ва халиф Алидиз авур гьахъсузвилерикай гьайифар чIугузвай. Алидилай гуьгъуьниз гьукумдал атанвай Муавияди халифатда [[Умайайрин династия]]дин (тухум) бине кутуна, и династиядай акъатзавай пачагьри уьлкведа саки 90 йис гьукумдал акъвазнай.
==Эдебият==
* Агьмад Мукаррам, Ислам диндин энциклопедия (2005) ISBN 978-81-261-2339-1
 
== Кьиникьилай кьулухъ ==
* Мугьаммад ибн Мугьаммад ибн Нуман аль-Багъдади аль-Кархи, «Китаб аль-Иршад» ISBN 978-0-7103-0151-2
Малум тирвал, 664 йисуз рекьиз мукьва [[Амр ибн аль-Ас]]а вичин гунагьар хиве кьунай ва халиф Алидиз авур гьахъсузвилерикай гьайифар чIугузвайчӀугузвай. Алидилай гуьгъуьниз гьукумдал атанвай Муавияди халифатда [[Умайайрин династия]]дин (тухум) бине кутуна, и династиядай акъатзавай пачагьри уьлкведа саки 90 йис гьукумдал акъвазнай.
 
== Эдебият ==
* Агьмад Мукаррам, Ислам диндин энциклопедия (2005) ISBN 978-81-261-2339-1
* Мугьаммад ибн Мугьаммад ибн Нуман аль-Багъдади аль-Кархи, «Китаб аль-Иршад» ISBN 978-0-7103-0151-2
* Ибн Джарир ат-Табари, «Пайгъамбаррин ва пачагьрин тарих» ISBN 978-0-7914-0154-5
 
* Ashraf, Shahid (2005), Encyclopedia of Holy Prophet and Companions, Anmol Publications PVT. LTD., ISBN 978-81-261-1940-0
 
== Баянар ==
==ЭлячIунар==
==Баянар==
{{баянар}}
 
== ЭлячӀунар ==
{{Къецепатан элячӀунар}}