Али ибн Абу ТӀалиб: различия между версиями

Содержимое удалено Содержимое добавлено
Тегар: Мобил аппаратдай дуьзар хъувун. Мобил жуьредай дуьзар хъувун.
(нет различий)

11:22, 21 апрель 2020 жуьре

Абу-ль-Гьасан Али ибн Абу ТIалиб аль Къураши (радиАллагьу ангьу) (599 йисан 17 март — 661 йисан 24 январь) — Мугьаммад пайгъамбардин () имид гада, ансар ва езне, 656 — 661 йисарин къене кьудлагьай дугъри халиф, Ислам диндик зурба крар кутур кас. Мусурман тарихдин нуфуслу малуматрив кьурвал, Али Каабада дидедиз хьайи тек сад тир инсан я. Ам аялзамаз Ислам дин кьабул авур садлагьай итим эгьли тир. Вич гьукумдал алай чIавуз амир аль-муъминин (гьахъ рекьевайбурун кьил) тIварцIин сагьиб тир.

Ислам диндин сифтегьан вахтара хьайи вири метлеблу вакъиайра ва Мугьаммад пайгъамбарди кафиррихъ галаз тухвай ягь-ягъунра Али ибн Абу ТIалиба гьакъисагъвилелди иштирак авурди тир. Бунтарин нетижада аскеррин гъиляй кьейи пудлагьай дугъри халиф Усманалай (радиАллагьу ангьу) кьулухъ халифвилин везифадал Али хкянай. Гуьгъуьнин йисара Исламдин уьлкведа гьукум гьалун патал Муавиядихъ галаз хьайи гьуьжетрин нетижада гатIумнавай ватандаш дяведин эхирда Али ибн Абу ТIалиб харижи касдин гъиляй кьенай.

Ислам диндин тарихдиз Али мусибатлу инсан хьиз гьатнава. Мусурманри ам кьуд дугъри халифрикай эхиримжиди яз гьисабзава. Шийа диндин терефдарри Али ибн Абу ТIалиб чпин садлагьай имам, гьукумдар ва Мугьаммад пайгъамбардихъ галаз кьетIен мукьва алакъаяр авай пак инсан (авлия) яз кьазва. ГьакIни абуру адахъ гзаф игитвилер ва аламатар гилигзава.

Уьмуьрдин рехъ

Сифте вахтар

Адан ацIай тIвар язва: Абуль-Гьасан Али ибн Абу ТIалиб ибн Абд аль-МутIалиб ибн Гьашим ибн Абд аль-Манаф аль-Къурайши. Адаз гьакIни Абу Тураб ва Гьайдар лугьузвай. Мугьаммад пайгъамбарди () адаз Муртада («вичелай рази хьайиди», «хкягъайди») ва Маула («кIаниди») лугьудай.

Ам 599—600 йисара ражаб вацран 13 лагьай юъуз гьижрадилай 22 йис вилик Мекка шегьерда Къурайш тайифадик квай Бану Гьашимрин сихилрикай тир Абу ТIалибан ва Фатима бинт Асадан хзанда дидедиз хьана. Чав агакьай пара кьадар малуматриз килигна, Али пак Каабада дидедиз хьанай тек сад тир инсан тирди чир жезва. Адан буба Абу ТIалиб, Мугьаммад пайгъамбардин () буба — Абдуллагьан хайи стха тир. Диде-буба кьейидалай кьулухъ Мугьаммада () шумудни са йис вичин имидин кIвале тербия къачурди я. Вичин нубатда, мал-мулк гъиляй акъатна Абу ТIалиб кIевера гьатай береда, амма Мугьаммадан () крар, вичиз Хадижа гъунин нетижада, тукIвейдалай кьулухъ ада аял тир Алидиз тербия гунин буржи вичин хиве кьуна.

Алидин кIуьд ва я цIуд йисар алукь авурла, ада Ислам кьабулна ва ам дуьньяда Ислам дин кьабул авур садлагьай аял ва итим эгьли хьанай. Меккада уьмуьр авур вахтунда ам садрани Мугьаммад пайгъамбардилай () масаниз къакъатайди туш. Мугьаммад () Мединадиз куьч жез мажбур хьайи вахтунилай са кьадар вилик адаз акси экъечIай меккавийри пайгъамбар яна рекьидай къаст авуна. Душманар адан кIвализ атайла абуруз Мугьаммадан () чкадал, пайгъамбардилай дикъет алудун патал вичин чан хатадик кутуна адан чкадал атанвай, Али жагъана. Гьа вахтунда вич Мугьаммад () Мединадив агакьзавай. Са тIимил вахтунилай Алини Мединадиз рекье гьатна.

Дявеяр

Мусурманрин ва къурайш тайифадин арада хьайи садлагьай ягъунар Бадр хуьруьн патав кьиле фена. Гьа ягъуна Али пайдахчи тир. Ягъун меккадин патай Утба ибн Рабиа, адан стха Шейба ибн Рабиа ва хва Валид ибн Мугира, мусурманрин патайни Али, пайгъамбардин ими Гьамза ва Убейда ибн аль-Гьарисан (радиАллагьу ангьум) арада хьайи дуэльдилай эгечIнава. Сифте Али ибн Абу ТIалиб Валид ибн Мугирадихъ галаз женгиниз экъечIна ва ам яна кьена. Ахпа Алини Гьамза хирер галукьнай аль-Гьарисан куьмекдиз атана адан душман Шейба гапурдив яна кьена ва аль-Гьарис дяведин майдандай акъудна.

Бадрда хьайи дяве им мусурманрин садлагьай гъалибвал тир. Женгина къалурай викIегьвилиз килигна Алидиз «АсадуЛлагь» (Аллагьдин аслан) лакIаб ганай. Дяведин финифда душмандивай мусурманрин гъиле гьатай трофеяр чпин арада апайдала Мугьаммада (), виликди меккави Мунаббигь ибн Гьаджжаджаз махсус тир, «Зулфикъар» тIвар алай тур вичиз къачуна. Пайгъамбар рагьметдиз фейидалай кьулухъ и тур Алидин гъилиз фена.

[[625 йи]ан март вацра мусурманрин ва къурайш тайифадин кьушунар Угьуд сувун кIанив гьалтнава. Ягъун Алидин ва Талгьа ибн Абу Талгьадин кьилдин женгинилай эгечIнава. И дуэльдани Алиди вичин душман кIаник кутуна. Дяведа Али ибн Абу ТIалиба 16 хирер къачунай. Угьуд сувун мукьвал хьайи дяве мусурманри садлагьай ва эхиримжи сеферда магълубвал къазанмишай дяве тир.

Али ва садлагьай халифар

Вичин эхиримжи гьаждилай элкъвена хквезвай Мугьаммад пайгъамбар () Мекка ва Медина шегьеррин арада авай Гадир-Хум тIвар алай чкадал ял ягъиз акъвазнай. Ина ада Алидин патахъай ихьтин малумат авуна: «Али зи ирсдар ва стха я, ни зун 'маула хьиз кьабулнаватIа Алини маула хьиз кьабулна кIанзава.» Шийа сектадин терефдарри пайгъамбарди лагьай и гафар кьуна, Мугьаммада () вичелай кьулухъ адан кар давам ийидайдан везифадал Али эцигнавайди тестикьарзава. Амма мусурманри, аксина, и малуматдив Мугьаммад пайгъамбардиз () имидин гада ва езне тир Алидин ва вичин арада авай мукьвавал, гьакIни вич кьейидалай кьулухъ хзандин буржияр Алидин хиве гьатна кIанзавай чIал къалурдай ният авайди гьисабзава.

Пайгъамбар 632 йисуз Медина шегьерда вичин кIвале рагьметдиз фена. Адан кар ни давам ийидатIа къарагънавай месела гьялун патал бану Сайидан мягьледа са десете ансарар гьасятда кIватI хьана. Али ва Мугьаммадан () хзан пайгъамбар кучудунин гьазурвилерив алахънай. КIватI хьанвай ксарин гзафбуруз кьилин везифа вугуз кIанзвай медина шегьердай тир Бану аль-Гьазрадж тайифадин кьил Сад ибн Убадаз, амма Бану Аус тайифа и кардал кьве рикIин хьанай, гьакIни Бану аль-Гьазраджвийрин са паюни Мугьаммад пайгъамбардин (саллАллагьу алейгьи ва саллям) гьукумдин варисар жедай ихтиярар амайбурулай гзаф адан мукьвабуруз пара авайди фикирзавай. Мусурман джамаатдиз цIийи кьил хкягъунра иштиракнавай ансаррикай Алидин пад кьунвай пуд кас хьана, ибур Абу Зарр аль-Гъифари, аль-Микьдад ибн аль-Асвад ва Салман аль-Фариси, амма абурун мураддиз садани метлеб ганач. Са арадилай абурув вичин юлдашар тир Умар, Абу Убайда ва са шумуд мугьажиррихъ галаз Абу Бакрни агатна (радиАллагьу ангьум). Мусурманрин арада зурба нуфусдин сагьиб тир Абу Бакр и кIватIалдиз атайдалай гуьгъуьниз шартIар гьасятда дегиш хьана. Эхирда вири Абу Бакраз кьин кьуна ва ада «халифа расулилЛягьи» (яни Аллагьдин илчидин эвез) тIвар къачуна мусурман джамаатдин кьилел акъвазна. Алиди вичин наразивал малумарнач, ам жемиятдин краривай са кьадар къакъатна, диндин чирвилерал ва Къуръандин тарсар гунрал алахъна.

Рагьметдиз физ мукьва Абу Бакра вичин чкадал Умар ибн аль-Гьаттаб тайинарна, Умарани рекьидайла вичелай кьулухъ ругуд виридалайни гьуьрмет ва нуфус авай мусурманрин тIварар кьуна ва чпин арада виридан разивилелди цIийи халиф хкягъун буйругъна, ибур Али, Усман, Саад ибн Абу Вакъкъас, аз-Зубайр, Талгьа ва Абдуррагьман ибн Ауф тир (радиАллагьу ангьум). Гьа вахтунда Талгьа Медина шегьерда авачир, Абдуррагьман ибн Ауфа вичин хиве халифвилин везифа кьаз кIанзвачирди, амма рахунар тешкил авуна кьиле тухудай крарин къуллугъдал акъвазиз рази хьана. ГьакI хьайила, халифвал кIанз дяве кьазвай ксарикай кьуд кас амукьна: Али, Усман, Саад ва аз-Зубайр. Ахпа гьа ругуд касдикай ибарат тир кIеретIдин иштиракчияр мискIиндин патав галай са кIвале кIватI хьайи йикъалай пуд йикъан рахунар гатIумнай.

И агьвалатдин гьакъиндай, Абдуррагьман ибн Ауфан хтул тир Аль-Мисвар ибн Магьрамавай агакьай кьисадив кьурвал рахунар икI кьиле фена. Сифте нубатда Абдуррагьмана гьар кандидатдиз, чеб хкягъ тавуртIа чпи вуж хкядайтиртIа лагьана суал гана. Алиди, аз-Зубайра ва Саада — Усман лагьана, Усмана — Али хкяна. Гила умуми фикирдал атана са къарар кьабулна кIанзавайди акур Абдуррагьмана икI лагьана: «Али ва Усманан арада куь фикирар сад-садав дуьз атанач». Ахпа ада Алидин гъил кьуна жузуна: «Вуна Аллагьдин ктаб тир Къуръандин, пайгъамбардин адетрин (сунна) ва Абу Бакранни Умаран крарин рекье аваз финал кьин кьазвани?». Алиди жаваб гана: «Я Аллагь! Ваъ, за абур мумкин тир кьадарда ийиз алахъдайдал кьин кьазва». Гьа и суал Абдуррагьмана Усманаз гайила, ада вич вичиз агъунваз чIалахъардайвал эхь лагьана жаваб ганай. Ахпа Абдуррагьмана кIеви ванцелди лагьана: «Я Аллагь. Яб це ва шагьидвал ая. Я Аллагь, за зи кьамал (хиве) авайбур Усманан кьамал (хиве) эцигзава.»

Амр ибн Маймун аль-Аздиди гузвай малуматриз килигна, абурун арада меслятар аль-Мисваран лугьунра къалурнавай хьиз регьят кьиле феначир. Мугьаммад пайгъамбардин (саллАллагьу алейгьи ва саллям) ва Алидин (радиАллагьу ангьу) ими Аббаса, Саад ибн Абу Вакъкъас вичин имидин гада тир Абдуррагьман ибн Ауфан фикирдин аксиниз акъатдачирди сифтедай лагьанай, гьакIни эхиримжиди Усманан бажанах я. Усмана Абдуррагьман хкядай чIал, ва я иштиракчияр Абдуррагьман ибн Ауфан нуфуслу гафуниз муьтIуьгъ жедай чIал ада виликамазди кьатIанай.

Вичиз малуматар гайи Куфа эгьлидин гафар авайвал хвенай Ибн Маймунан гъиливкхьинра и вакъиаяр са кьадар масакIа къалурнава. И версиядай чир жезва хьи, Али ва Усманалай вилик Абдуррагьман ибн Ауфа аз-Зубайраз ва Саад ибн Абу Вакъкъасас эверна ва абуруз Абд-Манафан несилрикай (яни Али ва Усман) ни вуж хкяда лагьана суал гана. Аз-Зубайра Али лагьана. Саад ибн Абу Вакъкъасас Абдуррагьман хкягъиз кIанзвайди лагьана, амма и кьведан арада хкягъайтIа вичи Алидин пад кьада. Пакад юкъуз Абдуррагьмана ансарар, мугьажирар ва дяведин регьберар санал кIватIна абурун фикир чирун патал. Пайгъамбардин тIвар-ван авай сагьабрикай сад тир Аммар ибн Ясира Алидиз дестек гана. Адан фикирдихъ галаз Аль-Микьдад, Ибн Абу Сарх ва Абдуллагь ибн Абу Рабиа рази хьана. ГьакI ятIани, Абдуррагьман ибн Абу Ауфа халифвилел Усман тайин хьанайди малумарайдалай кьулухъ, Алиди адак терефкарвилин тахсир кутунай. Гьа юкъуз Аль-Микьдаданни Абдуррагьман ибн Абу Ауфан арада гьужетар хьанай.

Винихъ гайибуруз килиг тавуна, нетижада цIийи халиф Усман ибн Аффан (радиАллагьу ангьу) хьанай. Ам араб халкьдин арада гзаф нуфуслу несилрикай тир Бану Умайайрин велед тир. Гуьгъуьнлай, Усман яна кьейидалай кьулухъ и несилди Алидиз дяве малумарда ва Аллагь Суьбгьанагьу ва Таалядин кьадардалди Исламдин уммат «садлагьай фитне» лугьудай гзаф четин вакъиайрин девирдиз гьатда.

Халифвал

Усман ибн Аффан кьейидалай кьулухъ пуд югъ алатайла халифвилин чкадал Али атана. Кьин кьурдайлай кьулухъ ада мискIинда жемятдин вилик ихьтин гафарив экъечIна: «Аллагьдин расул — Аллагьдин салатни салам хьуй адал — къахчурдалай кьулухъ, инсанри адан халиф (чкадал акъвазнай кас) яз Абу Бакр авуна, ахпа Абу Бакра вичин чкадал адан рекье аваз физвай Умар эцигна. Ахпа Умара ругуд ксарикай ибарат тир мешвера тешкилна ва абуру Усманан хийирдиз къарар кьабулна. Ада квез виридаз дакIан кIвалахар авурди я, абур гьи кIвалахар ятIа квез хъсан чида. Ахпа ам элкъуьрна кьуна ва кьена. Гуьгъуьнлай куьн жуван ихтиярдалди зи патав атана ва завай тIалабна. Зун куьн хьтин инсан я. Квез вуч тайинарнаватIа зазни тайинарнава, куь хиве авай буржияр зи хивикни ква. Аллагьди куьни кьиникьинин арада авай варар ахъайна ва йифен мичIивал алукьзавай хьиз фитнедин вахтар алукьна. Ва и крариз, сабурлу, фагьумлу ва крар кьатIидай касдилай гъейри садавайни давам гъиз жедач. Эгер куьн заз ва Аллагьдиз муьтIуьгъ хьайитIа за куьн куь пайгъамбардин рекьел хкида ва ада чаз буйругънавайбур кьилиз акъудда. Гьакъикъатда, заз Мугьаммадан (саллаЛагьу алейгьи ва саллям) джамаатдиз гьакимвал ийидай мурад авачирди аршдилай ва вичин Тахтунилай Аллагьдиз аквазва, амма куь фикир сад хьайила завай куьн туна физ хьанач.».

Халифатда ватандаш дяве

Идарадин кьенерар гъилериз къачур Алиди Медина шегьер фад заманада къайдадик кухтуна. Адан гьукум Мисриди, Иракди ва Йеменди кьабулна. Амма Сириядин халифа, Усманан мукьвади тир Муавияди Алидиз байат ганач. Ада фикирзавайвал, Усман яна кьенай ксарихъ галаз авай алакъайрив Алиди вич лекеламишнава. Муавияди Дамаск шегьердин мискIинда Усманан ивидив кьацIанвай перем ва адан папан Наиладин атIанвай тупIар акъудна туна. Али халиф яз кьабул тавурбурукай сад мусурман кьушунрин кьил Саад ибн Абу Вакъкъасни тир. Али ибн Абу ТIалибан пад такьур ксар Аравиядани пара авай. Абурун гзаф пай Мединадай, халиф Усман яна кьейи ксариз жазаяр гуз тади тийизвай Алидикай нарази тир пайгъамбардин паб Аиша яшамиш жезвай Мекка шегьердиз куьч хьана.

Деведин дяве

656 йисан август вацра, Муавиядихъ галаз араяр михьиз чIур хьайидайлай кьулухъ, Али адахъ галаз дяведиз гьазур жез эгечIна. Амма адан аксиниз, кьилел Талгьа, адан имидин гада Аз-Зубайр ва пайгъамбардин паб Аиша аваз, садлагьайди Меккавияр экъечIна. Абуру Басра шегьердин эгьлийрик футфадалди хъел кутуна ва са кьадар вахтунилай абурун тIалабуналди Усманан кьиникьиник гъил квай ксар кьуна ва абурун чIехи пай яна кьенай. ГьакI ятIани, мукьвал алай Куфа шегьерди Алидин пад кьунай. Са тIимил вахтунилай халиф Али кьилел алаз 12 агъзур кьадардин кьушунар секинсуз Барса шегьердив агатна ва декабрь вацра хьайи женгина абуру гъалибвал къачуна. Алидин патай пара кьадар тIвар-ван авай ансарар женг чIугвазвай, абурун арада Абу Айюб аль-Ансари, Аммар ибн Ясир, Къайс ибн Сад ва мсб. авай. Гьа дяведа Абу Талгьадин кIвачихъ хьел галукьна ва са тIимил вахтунилай ам иви квадарна кьенай. Мумкин я, Талгьа кьейидалай гуьгъуьниз барсавийрик зурзун акатна ва абур кьулухъ чIугваз эгечIна. Кьулухъ элкъвенай кьушунар акъвазариз тахьана кьилдиз амукьай Аз-Зубайр дяведин майдандай Вади ас-Сиба тIвар алай чкадиз катна, ана ам са бедуинди яна кьенай. И дяве къетIъ авур ягъун, винел Айша ацукьнавай деведин патав хьанвайвиляй адаз «деведин дяве» тIвар гайиди я. Алидин кьушунди басравияр михьиз дарбадагънай. И тегьерда Алиди уьлкведа вичин гьакимвал мадни мягькемарнай.

Сиффина ягъун. Хариджияр

657 йисан январь вацра Али ибн Абу ТIалиб Куфа шегьердиз куьч хьана, ана адаз резиденция тешкилнай. Халифатдин яргъал патара авай вилаятри адаз кьин кьурдавай, Алидин къуватар мадни гзаф жезвай. Са тIимил вахтунилай Алидин ихтиярдик 50 агъзур кьадардин кьушунар квай. Апрель вацра ам дяведалди Сириядиз рекье гьатна, Ракка шегьердин мукьвал Фират вацIалай элячIна ва Сиффин хуьруьн патав Муавиядин ксарал гьалтна. И женгиникай малуматар гузвай Ибн Джарир ат-Табариди икI лугьузва, Алидин патай атанвайбурун чIехи пай мединавиярни ансарар тир. Аль-Масудиди хабар гузвайвал, Алидин патай, виликди Бадрда женг чIугур 87 кас атанай, абурукай 17 кас мугьажирар, 70 ансарар тир.

Кар къетIъ ийидай ягъун 657 йисан 19 июльдин пакамахъ гатIумна ва кIпунин вахтарни йифер квачиз кIуьд югъ яргъи хьанай. Алиди Муавия кьилдин женгиниз эверна, амма Муавияди вичин чкадал мавла ракъурнай, адал вичин парталар алукIарна. И амалдар кардикай хабар авачиз адахъ галаз женгиниз экъечIай Алиди ам яна кьенай. Ягъунрин кьведлагьай юкъуз Малик аль-Аштаран регьбервилик квай халифан кьушундин эрчIи къвал ва вич Али кьилел алай кьулан къвалци Муавиядин кьушунар кукIварна кьулухъ вегьенай. Женгинин къативал югъ-кандивай артух жезвай. И ягъунра адетдин аскеррилай гъейри кьве патайни тIвар-ван авай ксарни гзаф рекьизвай. Сирийвийри Аль-Аштарахъ галаз кьилдин женгиниз экъечIай Убайдуллагь ибн Умар (Умар ибн аль-Гьаттабан хва) ва сириядин йеменвийрин кьил тир Зуль-Кал квадарнай. Ираквийрин патай Аммар ибн Ясир ва женгинин эхиримжи йикъара Муавиядин алачух элкъуьрна кьаз кIанзвай Абдуллагь ибн Будайл кьенай. Дяведин нетижа Муавиядин магълубвилел туькIуьзвай. И гьалар акур Амр ибн аль-Аса жидайрин кIвенкIвериз Къуръандин чарар кутIуниз теклифуналди чпин кьушунар михьиз барбатIуникай хкудна. Женг гьасятда акъваз хьана, Али вичин кьушундин регьберрихъ галаз меслятар ийиз элкъвена, садбуру дяве акъвазарна кIанзавайди, муькуьбуруни давамун герек тирди лагьана. Са тIимил фикир авуна Али виридан вилик ихьтин гафарив экъечIна: «Накь зун квез эмир гузвайди тиртIа, къе зун хьанва эмирдиз муьтIуьгъди, накь зун идара йизвайди тиртIа, къе зун хьанва идарадиз табий. Квез сагъдиз амукьиз кIанзава, завай куьн квез такIан тир шеъер ийиз мажбурариз жезвач». Сиффина хьайи дяведа Алиди 25 агъзур, Муавияди 45 агъзур кас квадарнай. Муавияди вичин кьушун хвена, амма Алидин кьушун кьве патахъ къакъатна. Алидин къетIъисузвиликай нарази хьанвай тахминан 12 агъзур аскер лагерь гадарна хъфенай, гуьгъуьнлай абуруз хариджияр тIвар эцигнай.

Кьиникь

Ибн Сад аль-Багъдади, аль-Балазури, аль-Мубаррад, аль-Масуди, аль-Исфахани, Ибн Шахрашуб хьтин авторрив агакьай хейлин кьисайрив кьурвал, Мугьаммад пайгъамбардиз (саллаЛагьу алейгьи ва саллям) (ва я Алидиз), Алидин чуру кьиликай кIвахьзавай ивидай кьацIадайди виликамазди чизвай. Ан-Нахраванда хьайи ягъунра кьиникьикай хкатай хариджийри, мусурман умматдиз гъайи ихьтин къакъатунрин тахсиркарар тир Али, Муавия ва Амр ибн аль-Ас тайин авур са вахтунда яна рекьидай чинебан икьрар кьабулна. Икьрардин шерикрикай сад Абдуррагьман ибн Мулджам Тайм ар-Рибаб тайифадин векилрихъ галаз гьалтнай, абурухъ ан-Нахравандин ягъунра вичин дахни стха квадарнавай Катами бинт аш-Шиджна тIвар галай са дишегьлини галай. Ибн Мулджама адаз вичин паб жез теклифна, дишегьлиди разивал гана, амма мехъерин магьар яз вичиз пуд агъзур диргьам пул, са лукI ва Алидин кьиникь гудай шартIуналди. Адаз вичин мукьвабур яна кьенай Алидивай кьисас къахчуз кIанзвай. 661 йисан 22 январьдин йифиз пуд шерик, абурук Ибн Мулджамни кваз, Куфа шегьердин жуьмя мискIинда экуьнин кпIуналди амукьнавай ксарихъ галаз акъваздай къарар къачуна. Экв малум хьайи вахтудна Алиди азан гьарайна мискIиндин къенез гьахьна. Ибн Мулджам ва адан шерикрикай сад: «Дуван тек са Аллагьдиз махсус я, ваз ва турар гвай ви ксариз туш, я Али» гафар гьарайна Алидин винел вегьена. Шерикдивай куткуз хьанач, амма Ибн Мулджама Алидиз агъу гвянай гапурдив кьиникьал гъидай хирер авуна. Кьве шерикдивай катиз мумкин хьана, амма Ибн Мулджам кьуна халифан патав гъана. Алиди лагьана: «Чандин чкадал чан жеда, эгер зун кьейитIа, рекьикь, эгер амукьайтIа адан кар за жува аквада». Муавиядин ва аль-Асан месэладикай рахайтIа, абур кьведни кьиникьикай хкатна. Муавиядин кIвачик жизви хер галукьна, амма аль-Асан чкадал, ам вич хьиз хьана ягъалмишай хариджийри адаз мукьва тир къуллугъчи Хариджа ибн Хузафа яна кьенай. Алиди вичин патав хваяр Гьасаназни Гьусейназ эверна ва эхиримжи несигьат гана: «умунвилелни диндарвилел кIеви хьун ва Ханафия тIвар алай адан папакай хьайи, чпин гъвечIи стха тир, аялдихъ галаз хъуьтIуьл хьун.» Гьадалай кьулухъ ада весидин чар кхьена ва уьмуьрдин эхиримжи декъикъадалди шагьада ва Аллагьдин тIвар тикрарзавай. Халиф Али ибн Абу ТIалиб (радиАллагьу ангьу) 23 январьдин йифиз рагьметдиз фена. Али Куфа шегьердин мукьвал кучуднава. Ам кучуднавай чка сир яз кьунвай, анжах аббасвийрин династиядин халиф Гьарун ар-Рашида гьукум гьалай чIавуз адан сурун чка дуьздал акъуднай ва са тIимил вахтунилай анал пIир (пак чка) туькIуьрнай, гуьгъуьнлай гьа пIирен къваларив Эн-Наджаф шегьер экIя хьанва.

Кьиникьилай кьулухъ

Малум тирвал, 664 йисуз рекьиз мукьва Амр ибн аль-Аса вичин гунагьар хиве кьунай ва халиф Алидиз авур гьахъсузвилерикай гьайифар чIугузвай. Алидилай гуьгъуьниз гьукумдал атанвай Муавияди халифатда Умайайрин династиядин (тухум) бине кутуна, и династиядай акъатзавай пачагьри уьлкведа саки 90 йис гьукумдал акъвазнай.

Эдебият

ЭлячIунар

Баянар