Кьилин меню ахъаюн

Изменения

105 байт убрано ,  2 года назад
Нет описания правки
 
=== XIX виш йис ===
<!-- 1809 йисуз самурдин кӀеретӀар, гьакӀни ахцегьан дам кӀеретӀ, урусрин раятвалдиз гьатна.
 
[[Самурдин дам кIерет]]Iар чпин кьенепатанкъенепатан крар кьиле тухунвал, кьилдивал хуьна [[Къуба]]дин провинциядизпатаз гьахьна. АнжахЯтӀани урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна, сувавийри бирхер гузвачир. 1819 йисуз урусри, чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз [[Самур дугун]]да рехъеррекьер эцигиз эгечӀна. ИнИ чкаринчкайрин рехъеррекьер чириз, Ахцегьриз, инженер — подполковник Торри атана, ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай. [[Польша]]дин къарагъун акъвазрун паталайпатал урусри ина яшамиш жезвай хуьруьвиярхуьруьнвияр ракъуриз кӀан хайила, ахцегьрин агъсакьалричӀехибуру ваъ лагьана, ини чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна. Пачагьвал администрациядин векилри, самурвийрин винел къарагъункъарагъунни вамад мукьвара авай хуьрериз [[Урусат]]дин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна. [[Къавкъаз]]дин дяве береда 1817—1864, ахцегьвияр Къубадин къарагъунда иштирак авунвай, анжахахпа 1838 йисун 3 — 4 июнриз генерал — лейтенант Фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик Шейгь — Гьусейн аваз, [[Докъузпара]], [[Рутул]] вамад Ахцегьпарадин дам кӀеретӀар кӀаник акатна. 5 июндиз абриабуру рахунар ийиз эгечӀна, анжахахпа урусриз есирар авачир, вучиз лагьайтӀа «сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир». Гуьгъуьнлай, 5 июндиз 1839 ийсуз Ахцегь хуьр урусар паталайурусри кьунвай. Генерал Головинди Ахцегь барбатӀун къаст авунвай, анжахахпа Агьцегьпара дам кӀеретӀдин чӀехиди Мирза Али аль — АхтыдинАхцегьвиди алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана. 1839 йисун 11 июндиз инженер — полковник Баумеран регьбервалдик Ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна. [[Джар — Белокан]] кӀеретӀдин чилерай, Рутулдай, АхцегьдайАхцегьай Къубадиз транспорт рехъеринрекьерин туькӀуьрунар арадал атана. 1846 йисуз урусрин кьушунар Дяведин — Ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна. 1848 йисуз [[имам Шамил]]я [[Самур округ]] кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна, ини чӀавалай Ахцегьрин ягъунар башламишна. Ахцегьриз атун кумаз Шамиль ахцегьвияр кӀватӀна ва абринабурун вилик ини гафарив экъечӀна:
 
: ''«Куьн викӀегь халкь я, шумуд сефер куьне урусрин иви экъичнайакъуднай, икьван чӀавалди куьн патахъайкуьне куьмек галачиз женг тухузвай. Гила квез чир хьурай ки зун вазунни вири Дагъустан куь падпатал кьунаалайди»''.
: Жавабдиз ахцегьвийри лагьана:
 
: ''«Чи душманрихьдушманрихъ галаз женг тухуз ва, ви вилик рикьиз чна кьин кьазва»''
 
Шамилян тарих кхьидайди Мугьаммад—Тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай, " Ахцегьрин жемят (имаман маса кьушунрив гекъигайла) мадни къативилелди, кӀевиз кӀукӀузвай ва, къеледиз вигьин ийизвай, гьавиляй абринабурун чӀехи пай кьинай. ИнИ вакъиадиз Санкт-Петербургдин Мариинский театрда «Ахцегь къеледин кьунар» пьеса эцигнавай.
 
1849 йисуз Самур округдиз [[ваба]] начагьвилин тӀегъуьн ктканвай. 1850 йисуз Ахцегьра, [[Табасаран]]да вадани [[Къуба]]дин вилаятда, князь Гагаринди гъанвай туьтуьндин тумар цанвай.
 
1859 йисуз Лебединскийди Ахцегьра аялрин кьилин мектеб ахъайзва. 1861 йисуз Лебединский Ахцегьрай хъфейлахъфейила, ада ахъайнавай мектебда кӀвалах акъвазарна, анжахахпа гьа йисуз Ахцегьра Дагъустандин садлагьай хуьруьн гражданвилин мектеб ахъа хьана. Ина гьакӀни урус ваурусни туьрк чӀалар чирзавай. Мектебдин финансвилер, жемятдай кӀватнавай шрафдин пулунихъай акъудзватиракъудзавай тир.-->
 
=== XX виш йис ===