Рим империя: различия между версиями

68 байт добавлено ,  8 лет назад
Нет описания правки
«Императоррикай виридалайни хъсанди» — ихьтин гьуьрмет квай тӀвар румажувари чпин император '''[[Траян]]'''аз гана. Адан девир 98-117 йисар тир. Адан чӀавуз инсанар арзаяр патал дусахриз тваз акъвазарна. Фикир тувуна лагьай чӀуру гаф патал, я императордиз хъел къведай егьенат патал катаз акъвазарна. А чӀавуз яшамишзавай тариххъан Тацита лагьанай: «тӀимилдаказ авай бахтунин чӀав, нивай хьайитӀани вуч кӀантӀани фикир жедай, фикирдик квай гаф лугьуз жедай». Траян пара хъсан къушунхъан тир. Адан девирдиз Руман тарихда хьайи эхиримжи чилин къачунар хьайиди я. Ада гъилик кутуна дакар, катана парфижувар, Вавилон алай чилер къачуна. Адалай кьулухъ хьайи императорри мад маса чилер къачуз хьанач.
 
== Константин I ===
Диоклетианан тетрархия пара чӀавуз яшамиш хьанач; цезарривай пара вахтуна чеб августриз экъечӀдалди акъваз жезвачир. Гьелелиг Диоклетиан амаз, 305 йисуз кьейи, душманрин кьула женг эгечӀна.
Британиядин легионри 312-й йисуз цезарьвилиз кьабулнавай Константина Риман цларик вичин душман, риман претореанри эхиримжи кьабулнавайди, цезарь Максенций хай. Гьа чӀавуз хашпересвал Рима хкаж жез хьана. Константина хашпересриз Рим империяда дамвал гана, ахпа тамам динни авуна адакай. 323-й йисуз Адрианопольдик РагъэкъечӀдай патан Август Лициний гатана Константинан эхиримжи душман кьейила хашпересрин дин адан къуватдин даях хьана. Диоклетианан тетрархия кьуд префекурадал дегиш авуна, Константина вичин вилик гвай императордин административ масакӀавилерин эхир кутуна. Ахпа Константина Никей собор кӀватӀна. Хашпересвал кьабул авурла Констанин, Риман император хьти гьакӀан мушрик тир чӀехи понтифексдилай пара хкаж хьана. ЦӀийи империядиз цӀийи кьилин шегьерни герек атана; ами Константиноноль хьана. Босфордаллай Византий тӀвар алай шегьердиз империядин юкьв тухвана адал тӀвар эцигна - — Цийи Рим (лат. Nova Roma)
 
=== Рум империядин эхир ===
* айибдаказ къуллугъдилай алудун (missio ignominiosa);
 
III вишйис чи эрадилай вилик кьиникьрин канун кьабулнавай, армиядикай чпин кьил гакъудзавайбуруз. Вегецийдин девирдиз кьиникьдикай суьрнеди ван гузвай  — classicum.
 
== Сенат ==
Гьукуматдин кьвевал квахь хьайила, принципатдихъ галай, сенатдин гьални дегиш хьана. Принципат, уьмуьрлухъ авай сенатдин президентвал авай, сенатдиз аксинвал авайтӀани, сенатди кьазвай. ГьакӀ ятӀани Риман сенат са маса затӀ жез эгечӀна. Вилик чӀавара ам Риман лап чӀехи ксарин, еке къуллугъарнавай кӀватӀал тир. Рима гьамиша писдаказ вичиз дуьз текъведай цӀийивилер кьабулзавай. Са сефер Аппий Клавдий сенаторди кьийн гана, сифте латинжув, сенатдиз гьахьдай вичин гъилелди рекьидай. Цезарьдин девирдиз Цицеронни адан дустари Галлиядай акъатай сенаторрал ягьантар ийизавай. Ахпа III-й вишйисуз риман сенатдик египетжув Кераунос экечӀ авурла Рима а кар дакӀан жедай кас мад амачир. Маса саягъ хьунни мумкин тушир. Провинцийжуврикай виридалайни девлетлубур, къалаяр къачуз, риман чӀехи ксарин бахчаярни кӀвалер къахчуз, Римдиз яшамиш жез хъфидай. Гьа кар паталди Августан девирдиз Италияда кӀвалер пара багьа хьанвай. Гьи цӀийи чӀехи ксари сенат ацӀуриз хьана. Атана вахтар, сенатдиз «вири провинцийрин умуд», «вири дуьньядин абур», «инсанрин туман абур» лугьудай. Эхир сенат кьвенал пай хьана - — Риманни Константинопольдин сенатрал. ГьакӀ ятӀани а карди гьукуматдиз пара масакӀавилер гузвачир, гьукуматдин къуват сенатдин гъиляй консисторийдик хъфенвай.
 
[[Файл:Roman Empire Map.png|thumb|Рим империя адан лап еке вахтуниз]]
[[Категория:Италия]]
[[Категория:Дегь Рум]]
 
{{Link FA|fi}}
{{Link FA|hy}}
{{Link FA|ka}}
{{Link FA|lv}}
 
[[af:Romeinse Ryk]]