Рим империя: различия между версиями

687 байт добавлено ,  8 лет назад
Нет описания правки
[[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|thumb|Рум империядин пайдах]]
Рум империя ({{lang-la|Imperium Romanum}}) — Рум республикадин хтул, дегь заманан гьукумат (27 йис ч.э.в. — 476 йис). Тамам чӀал латинди тир, кьилин шегьер сифте [[Рум]] тир, ахпа [[Константинополь]].
 
[[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|thumb|Рум империядин пайдах]]
 
== Тарих ==
[[Файл:Gaius Julius Caesar (100-44 BC).JPG|thumb|right|180px|Гай Юлий Цезарь]]
Гай Юлий Цезарь кьейила империядин кьиле Октавиан Августни (рагъакӀидай пата) Марк Антоний (рагъэкъечӀдай пата) хьана. Къвез къведайдивай Марк Антоний вичин цӀийм папаз, Мисридин паччагь Клеопатрадиз яб гуз хьана, гьадан чӀалахъ пара килигиз. И кар Руман сенатдизни Октавиан Августаз бегенмиш хьанач. Октавиана адаз дяве гана, ам гьуьлуьн женгда гатана 31-й йисуз. ГьакӀ хьана Мисри Рум империядик кутун провинциявилиз. 27-лагьай йисуз Октавиана императордин титул кьабулна — Румдикай империя хьана. Къенепатан дявейрин эхир эциг авуна лагьана Италиядани провинцийра авай ксари Октавианаз гьуьрмет ийизавай. Адалай кьулухъ атай императорриз чпин къуват кӀиви ийиз кӀанзавай. Абуру мад Халкьдин кӀватӀалар эверзавачир. Рум гьукуматдин вири агьлияр мажбур хьана императорриз гъуцариз хьти гьуьрмет гуз. ЦӀийи «гъуцариз» монументарни храмар багъишзавай. Императоррин хайи йикъар вири халкьдин суварар хьиз тухузвай. Сад хьайитӀани и кардал рази тахьайтӀа ам рекьизавай. Рум тариххъан [[Тацит]]а кхьизавай: виликра крар патал азаб гузвай, гила гафар патал. Сифте вишйисан императоррикай виридалайни писдини яманди [[Нерон]] тир.
[[Гай Юлий Цезарь]] кьейила империядин кьиле [[Октавиан Август]]ни (рагъакӀидай пата) [[Марк Антоний]] (рагъэкъечӀдай пата) хьана. Къвез къведайдивай Марк Антоний вичин цӀийм папаз, [[Мисри]]дин паччагь [[Клеопатра]]диз яб гуз хьана, гьадан чӀалахъ пара килигиз. И кар [[Руман сенат]]дизни Октавиан Августаз бегенмиш хьанач. Октавиана адаз дяве гана, ам гьуьлуьн женгда гатана 31-й йисуз. ГьакӀ хьана Мисри Рум империядик кутун провинциявилиз. 27-лагьай йисуз Октавиана императордин титул кьабулна — Румдикай империя хьана.
 
Гай Юлий Цезарь кьейила империядин кьиле Октавиан Августни (рагъакӀидай пата) Марк Антоний (рагъэкъечӀдай пата) хьана. Къвез къведайдивай Марк Антоний вичин цӀийм папаз, Мисридин паччагь Клеопатрадиз яб гуз хьана, гьадан чӀалахъ пара килигиз. И кар Руман сенатдизни Октавиан Августаз бегенмиш хьанач. Октавиана адаз дяве гана, ам гьуьлуьн женгда гатана 31-й йисуз. ГьакӀ хьана Мисри Рум империядик кутун провинциявилиз. 27-лагьай йисуз Октавиана императордин титул кьабулна — Румдикай империя хьана. Къенепатан дявейрин эхир эциг авуна лагьана Италиядани[[Италия]]дани провинцийра авай ксари Октавианаз гьуьрмет ийизавай. Адалай кьулухъ атай императорриз чпин къуват кӀиви ийиз кӀанзавай. Абуру мад Халкьдин кӀватӀалар эверзавачир. Рум гьукуматдин вири агьлияр мажбур хьана императорриз гъуцариз хьти гьуьрмет гуз. ЦӀийи «гъуцариз» монументарни храмар багъишзавай. Императоррин хайи йикъар вири халкьдин суварар хьиз тухузвай. Сад хьайитӀани и кардал рази тахьайтӀа ам рекьизавай. Рум тариххъан [[Тацит]]а кхьизавай: виликра крар патал азаб гузвай, гила гафар патал. Сифте вишйисан императоррикай виридалайни писдини яманди [[Нерон]] тир.
 
=== Неронан девирдин Рум ===
Нерона[[Нерон]]а вич лап чӀехи алакьнар авай артист, актёрни шаир яз гьисабзавай. Ада кӀелзавай вичин шиирар театрра, грекрин трагедийрин роляр кьилиз акъудзавай. Румажувар мажбур тир адан къугъунрал атуниз. Неронан мялим Сенека тир. 64-й йиса Рума пара еке цӀаяр хьана, лап пара кӀвалер кана, садбур шегьердай катна. Халкьдиз Румак цӀай кутурди Нерон тир хьти тир. Ихьтин гафарал цӀар чӀугвун патал ада вири тахсирар хашпересрик кутуна. Парабур абурукай а саягъ яман кьенвай гьа, гьакӀан румажувариз абурун язух атана. Неронан девирдин эхирда адаз аксиниз къушунар хкаж хьана. Вичин лукӀраз ада вич йикь лагьана. ГьакӀа Нерон кьена.
 
=== Сифте хашпараярни гӀабрун дин ===
[[Файл:Roman Republic Empire map.gif|thumb|right|300px|Республикадинни империядин девир]]
ЦӀийи диндик кьил кутурди Иисус тир Палестинадай. Адакай амукьнава пара кьисаяр адахъ галайбуру туькӀуьрнавай.
 
Кьве агъзур йис кьулухъ шегьеррани хуьрера, Палестинада[[Палестина]]да, Сириядани [[ГъвечӀи АзиядаАзия]]да, Руман гъилик квай, ксар акъатна, чеб Гъуцран Хцин — [[Иса (пайгъамбар)|Иисусан]] юлдашар я лугьудайбур. Абуру лугьузавай, Иисусан диде кесиб палестин шегьер Назаретжув Мария тирди.
 
Траян императордин чар, провинциядин префект [[Плиний Секунд ГъвечӀидазГъвечӀи]]даз:
<blockquote>
«Вуна лап дуьз карна, зи Секунд, ваз хашпересрикай хьиз ван гайи ксарихъай ахтармиш авур. Виридаз сахьтин ихтияр ина эциг жедайди туш. Абурухъ къекъуьнни паргар кар туш: эгера абурал арза кхьена абурун хиве а кар туртӀа — абур катана кӀанда. Эгера ни хашпересвиликай вич хкуд авуна чи гъуцариз тӀалабнар авуртӀа, абуруз рикӀ ахъайна кӀанда. Виликра абур ахтармишзавайтӀани.»</blockquote>
 
Иисусни адан юлдашар чувудар тиртӀани абурун дин къвез-къведайдивай пара грекри, сирийжуври, коптри, румажуври, галларини амай халкьари кьабулзавай. Хашпересри лугьузвай: Гъуцран вилик вири сад хьтинбур я: грекарни[[грекар]]ни, [[чувудар]], лукӀарни адабур, итимарни папар. Гьар инанмишдайдивай Гъуцран Пачагьвилиз гьахь жедай, эгера адан рикӀ хъуьтул ятӀани хъсан ксар ийиз хьайитӀа.
«Вуна лап дуьз карна, зи Секунд, ваз хашпересрикай хьиз ван гайи ксарихъай ахтармиш авур. Виридаз сахьтин ихтияр ина эциг жедайди туш. Абурухъ къекъуьнни паргар кар туш: эгера абурал арза кхьена абурун хиве а кар туртӀа — абур катана кӀанда. Эгера ни хашпересвиликай вич хкуд авуна чи гъуцариз тӀалабнар авуртӀа, абуруз рикӀ ахъайна кӀанда. Виликра абур ахтармишзавайтӀани.»
 
[[Рим|Рум]] гьукуматди вич душманвилиз тухузвай хашпересрик. Абур къесизавай шегьеррай, тӀваларал ягъазавай, дусахриз твазвай, рекьизвай. Хашпересиз мажбур хьана чинеба кӀватӀ жез сурарал, тунвай кӀвалерани маса чкайра.
Иисусни адан юлдашар чувудар тиртӀани абурун дин къвез-къведайдивай пара грекри, сирийжуври, коптри, румажуври, галларини амай халкьари кьабулзавай. Хашпересри лугьузвай: Гъуцран вилик вири сад хьтинбур я: грекарни, чувудар, лукӀарни адабур, итимарни папар. Гьар инанмишдайдивай Гъуцран Пачагьвилиз гьахь жедай, эгера адан рикӀ хъуьтул ятӀани хъсан ксар ийиз хьайитӀа.
 
=== Траян император ===
Рум гьукуматди вич душманвилиз тухузвай хашпересрик. Абур къесизавай шегьеррай, тӀваларал ягъазавай, дусахриз твазвай, рекьизвай. Хашпересиз мажбур хьана чинеба кӀватӀ жез сурарал, тунвай кӀвалерани маса чкайра.
«Императоррикай виридалайни хъсанди»  — ихьтин гьуьрмет квай тІвартӀвар румажувари чпин император '''[[Траян]]'''аз гана. Адан девир 98-117 йисар тир. Адан чІавузчӀавуз инсанар арзаяр патал дусахриз тваз акъвазарна. Фикир тувуна лагьай чІуручӀуру гаф патал, я императордиз хъел къведай егьенат патал катаз акъвазарна. А чІавузчӀавуз яшамишзавай тариххъан Тацита лагьанай: «тІимилдаказтӀимилдаказ авай бахтунин чІавчӀав, нивай хьайитІанихьайитӀани вуч кІантІаникӀантӀани фикир жедай, фикирдик квай гаф лугьуз жедай». Траян пара хъсан къушунхъан тир. Адан девирдиз Руман тарихда хьайи эхиримжи чилин къачунар хьайиди я. Ада гъилик кутуна дакар, катана парфижувар, Вавилон алай чилер къачуна. Адалай кьулухъ хьайи императорри мад маса чилер къачуз хьанач.
 
=== Траян император ===
«Императоррикай виридалайни хъсанди» — ихьтин гьуьрмет квай тІвар румажувари чпин император '''Траян'''аз гана. Адан девир 98-117 йисар тир. Адан чІавуз инсанар арзаяр патал дусахриз тваз акъвазарна. Фикир тувуна лагьай чІуру гаф патал, я императордиз хъел къведай егьенат патал катаз акъвазарна. А чІавуз яшамишзавай тариххъан Тацита лагьанай: «тІимилдаказ авай бахтунин чІав, нивай хьайитІани вуч кІантІани фикир жедай, фикирдик квай гаф лугьуз жедай». Траян пара хъсан къушунхъан тир. Адан девирдиз Руман тарихда хьайи эхиримжи чилин къачунар хьайиди я. Ада гъилик кутуна дакар, катана парфижувар, Вавилон алай чилер къачуна. Адалай кьулухъ хьайи императорри мад маса чилер къачуз хьанач.
 
=== Рум империядин эхир ===
Ихьтин еке империя Константинопольдай кьиле тухуз пара четин тир. Варваррин халкьар Рейнни Дунай вацІарилайвацӀарилай, империядин сергьятар тир, гьукуматдин къенез гьахьзаваз адан провинцияр къачузавай.
 
'''395-й йисуз Рум империя кьве гьукуматдал пай авунвай  РагъэкъечІдай[[Византия|РагъэкъечӀдай патан империяни]] РагъакІидай[[РагъакӀидай патан Рум империя|РагъакӀидай патан империя]]'''.
 
==== Готар Италиядал гьалт авун ====
[[Файл:Roman Republic Empire map.gif|thumb|rightleft|300px280px|Республикадинни империядин девир]]
Империя кьвенал пай авур са шумуд йис кьулухъ Италиядал еке белаяр атана. Руман девлетар къачуз кІанзкӀанз, германрин халкь '''[[готар]]'''ин къавха '''Аларих'''а вичин къушунар Румдал тухвана. Вири чилерал, готар яшамиш жезвай [[Дунай]]дин вилик гвай патарилай [[Альпар|Альпарин]]ин суваяр къведалди халкьди Аларихан пад кьазвай. ЛукІарниЛукӀарни лежберар адан къушунрик физвай. Къалурзавай рекьер, тІуьнартӀуьнар хуьзвай чкаяр. КичІевиляйКичӀевиляй катзавай румажувари чуьнуьхарзавай чпин гапурарни фуъар.
 
Альприн вилик Аларихан къушунариз Румд къушунри рехъ атІанаатӀана. ГьакІГьакӀ ятІаниятӀани, румажувар ана тІимилтӀимил авай, чІехичӀехи пай аник квай галларни германар тир. Империядин къушунар кьиле Стилихона тухузвай. Вич ам германрин '''вандалар''' халкьдикай тир. Ада готар катана. Кьилди палканрин къушунар адавай хъхуьз хьана. А чІавузчӀавуз РагъакІидайРагъакӀидай пата император итимдин рикІрикӀ авачир, намус авачир Гонорий тир. Готар гьалтнай вахтуниз ам Италиядин кефер пата авай са къеледиз катна ацукьнай. Румда авай девлетлу, гьуьрметлу ксари Гонорий чпин чІалахъчӀалахъ гъана хьи, бес Стилихон, Аларих хьиз германжув тирди, Рума къуват вичиз къачуз кІандайдикӀандайди. ГьакІГьакӀ хьана Стилихон ада кьена. Стилихонан юлдашар, рум армияда авай германжув солдатар катаз эгечІнаэгечӀна. И кардикай пара хъел хьана 30 агъзур варвар-легионер хъфена Аларихан патал, чеб Румдал тухун патал. Стилихон кьейила Аларихаз мад вижевий душманар хъхьанач. Ада Рум элкъвена къушунрик кьуна. Са карни алакь тийидай Гонорий мад Румдай катна, адан агьлияр туна.
 
Готри шегьер тІупІалдатӀупӀалда туна. Адан порт кьуна,Тибр вацІунвацӀун эхирда авай. ГьакІГьакӀ хьана Руман къене амай агьлияр фу амачиз хьана. Гишинвилини ничягьри рекьизавай инсанар.
 
Румажувар Аларихахъ галаз меслятар ийиз эгечІнаэгечӀна. Лугьузавай абуруз, месала, шегьерда пара ксар ама, женг жедай. Хъвер ийиз Алариха жаваб гана: «Гьикьван пара векь аватІа аватӀа — гьа саягъ регьетдаказ ам гуьз жеда».
 
[[410 йис|410-й йисун]] август вацран са йифиз лукІарилукӀари готриз ахъайна Румдин варар. «Гьамишан шегьер» Ганнибалдиз[[Ганнибал]]диз къачуз кичІекичӀе хьайи, готривай къачуз хьана. Пуд йикъан къене абуру шегьерда чуьнуьх авунар ийизавай. Императоррин къалаярни девлетлу ксарин къалаяр чуьнуьх авуна, статуяяр хана, улубар канай, пара ксар я кьенвай, я чуьнуьхнай. Пара еке кичІеркичӀер гъана империядин агьлийрал Рум къачун. «Зи ван атІанаатӀана, заз чир хьайила, вири чил гъилик квай шегьер къачурла! Дуьньядин нур туьхвена»,  — а чІавузчӀавуз яшамиш хьайи са касди лагьана. И кІвалахаркӀвалахар авурла кьулухъ готар кьиблепатахъ фена. Гьа рекье Аларихни сад лагьана кьена.
 
Румдивай гила мад варварар акъвазар жезвачир. [[V вишйис|V-лагьай вишйисан]] юкьва шегьер мад къачунай. И сеферда вандалри, [[Одоакр]] кьиле аваз. Шегьерда лап еке ичІивилеричӀивилер туна абуру.
 
Гила [[варварар|варваррин]] къавхайри кьилди са РагъакІидайРагъакӀидай патан чилер кьиле тухузвачир, абурун гъилик Италияни атана. [[476 йис|476-лагьай йисуз]] са гермажув къавхади эхиримжи Рум императордивай къуват гакъудна. Эхиримжи императордин тІвартӀвар [[Ромул]] тир, шегьер вич эциг авур кас хьти. Яру пекни диадема, императордин къуват къалурзавай зтІарзтӀар тир, германжувари Константинопольдиз ракъурна. '''РагъакІидайРагъакӀидай патан Рум империядин уьмуьр куьтягь хьана, ам мад яшамиш хьанач'''. И хабар Дегь Дуьньядин тарихдин эхир яз гьисабзавайди я.
 
== Ксар ==
 
=== Румдин халкьар провинцийрихъай ===
* '''[[Италия]]'''  — латинар, умбрар, этрускар, апулар, самнитар, галлар,
* '''[[Галлия]]'''  — галлар.
* '''[[Британия]]'''  — бриттар.
* '''[[Испания]]'''  — иберар, кельтар, финикижувар.
* '''[[Африка]]'''  — нумидар, ливияр, коптар.
* '''[[Сирия]]'''  — ассирийжувар.
* '''[[Израиль]]'''  — чувудар, палестинар.
* '''[[ГъвечӀи Азия]]'''  — грекар, иран халкьар.
* '''[[Греция]]'''  — грекар.
* '''[[Дакия]]'''  — дакар.
* '''[[Иллирия]]'''  — иллирияр.
* '''[[Германия]]'''  — герман халкьар.
 
=== Руман халкьдин кьадар ===
70 йисуз ч.э.в. Рума, гьелелиг республика тир, къенепатан дявейрин девирдин вилик 55  млн кас авай. 30-лагьай йисуз ч.э.в. Август императордин девирда къенепатан дявеяр хьайивиляй гьукуматда авай халкь 44  млн касдал аватна. 160-лагьай йисуз ч.э., кьве вишйисан вилик финин чӀавунилай кьулухъ, Рум империяда 65  млн кас авай. 180-лагьай йисуз Марк Аврелиус императордин девирдин эхирдик, пара ничягьвилеринни дявейрин гъиляй империядин халкьдин кьадар 40  млн касдал аватна. 337-лагьай йисуз, Константин императордин девирдиз 55  млн кас хьана.
 
=== Дин ===
Рума вирида инанмишзавай чпин гъуцарихъ.
'''[[Апполон]]'''  — нехирар хуьдайди, ракъинин экв гудайди, микитрин къав.
'''[[Венера (мифология)|Венера]]'''  — цуьквер авай багъларинни гатфарин гъуц, кІанивилинкӀанивилин гъуц, рум халкьдин къав.
'''[[Марс (мифология)|Марс]]'''  — дяведин гъуц.
'''[[Юпитер (мифология)|Юпитер]]'''  — гъуцарин дах, цавун гъуц, экуьнин нурун гъуц. Юнонадин гъуьл.
'''[[Церера (мифология)|Церера]]'''  — Сатурнан руш, ямишрин гъуц.
'''[[Сатурн (мифология)|Сатурн]]'''  — чилинни цанарин гъуц.
'''[[Юнона]]'''  — папарин, дидевилин, хизандин къав. Марсан паб.
 
[[Файл:Statue of Zeus (Hermitage) - Статуя Юпитера.jpg|thumb|Юпитеран статуя. Чи эрадин садлагьай вишйисан эхирдиз эцигнавайди я. Исятда [[Эрмитаж]]да ава.]]
 
Империяда хашпересвилини еке чка кьазвай. 337-й йисуз [[Константин ЧӀехи|Константин]] императорди хашпересриз чпин дин ахъайвилиз инанмиш ийидай ихтияр гана. Хашпересри гьар са велаятда чпин кьил хкягъзавай  — '''епископ'''ар. Рум шегьерда авай епископахъ виридалайни еке гьуьрмет хьана инанмишзавайбурун кьула. Ада вичиз '''папа''' лугьуз хьана (грек чІалалчӀалал "«папа" » "«буба"», "«дах"» лагьай гаф я). Рум шегьердин сифте епископ Иисусан юлдаш Пётр апостол хьана. Гьавиляй, руман папайри чеб Пётран варисар яз гьисабзава.
 
== Къушунар ==
 
== Невеяр ==
Са шумуд гьукуматри чеб Рум империядин невеярвилиз гьисабзавай. РагъекъечӀдай пата адан неве [[Византий империя]] тир.(VI вишйисан юкьва византий император Юстиниана РагъакӀидай Рум империядин чилерин еке патар къачуна, адан невейривай а чилер хуьз хьаначтӀани). РагъакӀидай пата Рум империя цкӀейила, адан чилерал пара гъвечӀи гьукуматар туькӀуьр хьана. 962-й йисуз Оттон I ЧӀехиди Иоанн XII папади Пак тир Рум империядин императордин титул гана. А империя гьар гьукуматвилин жуьрейра жез 1806-й йисалди яшамиш хъхьана. Урус империя, кьве франузрин империяни (Наполеонанни I Наполеонан III) [[Осман империя]]ди гьакӀни чеб Дегь Руман невеяр хьти гьисабзавай. [[Москвадин гьукумат]]да Иван III девирдиз акъатна теория «Москва — Пудлагьай Рум». «Сифте Рум цкӀирна, гьадахъай кьулухъ кьведлагьайди (Константинополь) чкlана, Пудлагьайди (Москва) яшамиш жезва, яшамиш жеда». ГьикӀ туькӀуьр жезва Урусатдин Гьукумат, Византиядиз пара ухшар авай. XVIII вишйисан эхирда ГШАдин бубайри-туькӀуьрайбуру чпин гьукумат Рум республикадин адетрин неве я лагьана. Чи вахтара [[АСШ]]дин агьлийри чпин гьукумат Рум империядихъ галаз гекъигзава. Америкмдин къенин гьукуматдин система садбуру гекъигзава Румахъ галаз, республикадай империядиз дегиш жедай девирдин. Адалай геж девирдиз (XIX — кьиле XX) Румдин невеяр я лагьана немцарин империйриз Бисмаркани Гитлера. («кьведлагьайни» и «пудлагьай» империяр, эгера гьисабун Пак тир Рум империядилай эгечӀ авуртӀа.
 
«Сифте Рум цкӀирна, гьадахъай кьулухъ кьведлагьайди (Константинополь) чкӀана, Пудлагьайди (Москва) яшамиш жезва, яшамиш жеда». ГьикӀ туькӀуьр жезва Урусатдин Гьукумат, Византиядиз пара ухшар авай. XVIII вишйисан эхирда ГШАдин бубайри-туькӀуьрайбуру чпин гьукумат Рум республикадин адетрин неве я лагьана. Чи вахтара [[АСШ]]дин агьлийри чпин гьукумат Рум империядихъ галаз гекъигзава. Америкмдин къенин гьукуматдин система садбуру гекъигзава Румахъ галаз, республикадай империядиз дегиш жедай девирдин. Адалай геж девирдиз (XIX — кьиле XX) Румдин невеяр я лагьана немцарин империйриз Бисмаркани Гитлера. («кьведлагьайни» и «пудлагьай» империяр, эгера гьисабун Пак тир Рум империядилай эгечӀ авуртӀа.
 
== Литература ==
* «Оройс и Помпи»  — Лезги и древнейшие цивилизации Передней Азии, стр. 370
 
== Баянар ==